Bitwa pod Gammelsdorf

W 1294 r. po śmierci księcia Górnej Bawarii i hrabiego-palatyna Palatynatu Reńskiego Ludwika II Surowego, jego żona Matylda Habsburżanka objęła wspólnie ze starszym synem Rudolfem I współrządy opiekuńcze w księstwie. Księżna wdowa musiała podejmować trudne decyzje w imieniu górnobawarskiej linii Wittelsbachów, które nie zaszkodziłyby jej bratu księciu austriackiemu Albrechtowi I Habsburgowi. W licznych konfliktach między jej bratem a królem niemieckim Adolfem z Nassau, którego popierał jej syn Rudolf I, próbowała odgrywać rolę mediatora. Zgodnie z wolą Ludwika II Surowego, Ludwik IV Bawarski dzielił rządy w Palatynacie Reńskim i Księstwie Górnej Bawarii ze swoim starszym bratem Rudolfem I.

Okres panowania księcia Ludwika IV Bawarskiego, urodzonego w latach 1281/1282, charakteryzował się ciągłym konfliktem ze swoim starszym bratem, Rudolfem I. Mimo że Rudolf I miał równe prawa do księstwa, stale ignorował prawa swojego nieletniego brata. Po tym, jak Rudolf I zwrócił się do swojego teścia króla niemieckiego Adolfa z Nassau, jego matka Matylda Habsburżanka — siostra króla Albrechta I Habsburga, przez którego została wykorzystana politycznie — stanęła po stronie Ludwika. Wysłała go zatem na studia na dwór wiedeński, gdzie młody Wittelsbach wychowywał się razem ze swoimi kuzynami Fryderykiem III Pięknym i Leopoldem I Sławnym.

W bitwie pod Göllheim w 1298 r. Rudolf I, podobnie jak książę Dolnej Bawarii Otton III, walczył po pokonanej stronie swojego teścia, króla niemieckiego Adolfa z Nassau, który poległ w tej bitwie. Podczas kolejnej elekcji króla niemieckiego, którym został wybrany jego wuj, Albrecht I Habsburg, przeszedł na jego stronę, lecz wkrótce znów popadł z nim w konflikt z powodu wewnętrznej polityki. Rudolf I sprzymierzył się z arcybiskupami reńskimi przeciwko królowi.

Oblężenie Heidelbergu przez Albrechta I w 1301 r. zakończyło się niepowodzeniem. Mimo to Rudolf I musiał mu się poddać, w wyniku czego pozostała opozycja wobec króla upadła. Rudolf I stracił ważne lenna, takie jak Neumarkt, Donauwörth i Schongau, a także kilka opłat za przejazd Renem.

Dzięki pomocy wuja Albrechta I Habsburga Ludwikowi IV bawarskiemu udało się uzyskać w 1301 r. uznanie go za współrządcę Rudolfa. W 1302 r. Matylda Habsburżanka została aresztowana w Monachium przez swojego syna Rudolfa I i zmuszona do powstrzymania się od ingerencji w sprawy rządzenia. Po uwolnieniu złamała obietnicę i zapewniła sobie poparcie swojego brata, króla Albrechta I Habsburga.

Doszło jednak do konfliktu między braćmi, co przypieczętował podział Górnej Bawarii 1 października 1310 r. Księstwo Górnej Bawarii zostało podzielone na Księstwo Bawarii-Monachium-Burglengenfeld, które przejął Rudolf I oraz Księstwo Bawarii-Ingolstadt-Amberg pod rządami Ludwika IV Bawarskiego.

Wkrótce narastające spory między braćmi zostały przyćmione przez nowy konflikt. Dla Rzeszy i Austrii strategicznie położona Dolna Bawaria stanęła w ogniu, Był to konflikt, który Ludwik IV Bawarski, walcząc o wzmocnienie swojej pozycji, potrafił wykorzystać politycznie na swoją korzyść. 21 czerwca 1313 r. Rudolf I i Ludwik IV Bawarski zawarli pokój monachijski, na mocy którego przywrócili wspólne rządy w Górnej Bawarii. Umowa ta przetrwała tylko rok, ale rozwiązała ręce Ludwikowi IV Bawarskiemu w walce z Habsburgami.

Książęta Dolnej Bawarii z dynastii Wittelsbachów — Stefan I i Otton III — prowadzili długotrwały konflikt z Fryderykiem III Pięknym Habsburgiem, który doprowadził do spustoszenia Burghausen w 1310 r. Przypomnijmy, że w 1298 r. Otton III walczył, podobnie jak jego kuzyn z Górnej Bawarii Rudolf I, w przegranej bitwie pod Göllheim, lecz na próżno, po stronie króla niemieckiego Adolfa z Nassau, który tam zginął, a on sam został ranny. Była to wojna przeciwko Albrechtowi I Habsburgowi, który wówczas jako nowy król niemiecki odebrał Ottonowi III między innymi dawne majątki Staufów: Parkstein i Weiden, które przekazał królowi Czech Wacławowi II.

W wojnie tej, po stronie Habsburgów, opowiedział się arcybiskup salzburski Konrad IV von Fohnsdorf, dotychczas sojusznik Stefana I i Ottona III w wojnach z Habsburgami. Zmieniając strony, z Bawarii na Austrię, Konrad IV von Fohnsdorf określił przyszłą politykę zagraniczną arcybiskupstwa.

Jednak w czasie wojny z Habsburgami, w dniu 10 grudnia 1310 r.  w Landshut, zmarł książę Stefan I. Zostawił po sobie dwóch synów: czteroletniego Henryka XIV Starszego i trzyletniego Ottona IV. Opiekę nad książętami objęła ich matka księżna wdowa Judyta świdnicka z dynastii Piastów Śląskich oraz ich stryj Otton III. Wojnę dolnobawarskich Wittelsbachów z Habsburgami zakończył traktat zawarty w Salzburgu 2 lutego 1311 r.

Sytuacja skomplikowała się jeszcze bardziej, gdy 9 września 1312 r.  zmarł Otton III, który pozostawił po sobie niespełna miesięcznego syna Henryka XV Młodszego. Opiekę nad niemowlakiem sprawowała jego matka księżna wdowa Agnieszka głogowska z dynastii Piastów Śląskich. Roszczenia do opieki nad nieletnimi książętami wysunęli ich krewni z dynastii Wittelsbachów z Górnej Bawarii Rudolf I i Ludwik IV Bawarski. Jednak bracia ci, zamiast współpracować ze sobą, wdali się nowy konflikt między sobą, a następnie między nimi a książętami austriackimi.

Po tym, jak Rudolf I zajął Landshut, Straubing i inne twierdze w Dolnej Bawarii, Ludwik IV Bawarski zabrał ze sobą Henryka XIV Starszego do Wiednia latem 1313 r. i nakazał mu złożyć skargę na Rudolfa I przed księciem Fryderykiem III Pięknym. Jeśli nie wcześniej, to właśnie wtedy doszło do zaręczyn Henryka XIV Starszego z Juttą Habsburżanką, siostrą austriackich książąt. Wkrótce jednak, jak już wiemy, Rudolf I i Ludwik IV Bawarski pojednali się (21 czerwca 1313 r. pokój monachijsk) i wspólnie przejęli władzę w Dolnej Bawarii.

Jak można zauważyć, Rudolf I jak i Ludwik IV Bawarski nie uznawali prawa księżnych wdów obu książąt do sprawowania opieki nad synami. Judyta świdnicka i Agnieszka głogowska oraz szlachta dolnobawarska nie zaakceptowała takiego stanu rzeczy, zwróciła się o pomoc do Fryderyka III Pięknego Habsburga. Księżny wdowy po Stefanie I i Ottonie III przekazały opiekę nad swoimi dziećmi, a tym samym władzę w Księstwie Dolnej Bawarii, austriackiemu księciu Fryderykowi III Pięknemu. Większość rycerstwa dolnobawarskiego, a także rada książęca Dolnej Bawarii, opowiedziała się po stronie Habsburga i poparła go, przekazując mu swoje zamki.

Do tych Habsburgów, z którymi wcześniej toczyli nieustanne spory graniczne. Jesienią 1313 r. konflikt pomiędzy Habsburgami a Wittelsbachami z Górnej Bawarii przybrał na sile, a jego wynikiem była bitwa pod Gammelsdorf.

O tym, że Habsburgowie nie postawili wszystkiego na jedną kartę w nadchodzącym konflikcie zbrojnym, świadczy fakt, że ani Fryderyk III Piękny, ani jego brat Leopold I osobiście nie brali udziału w kampanii przeciwko górnobawarskim Wittelsbachom. Z drugiej strony Rudolfa I brakowało w otoczeniu Ludwika IV Bawarskiego, którego oddział składał się głównie z górnobawarskiej szlachty i dolnobawarskich mieszczan.

Siły Habsburgów pomaszerowały ze wschodu w kierunku Górnej Bawarii. W skład tej armii wchodziło głównie rycerstwo z Dolnej Bawarii, sprzymierzone z Habsburgami i dowodzona przez hrabiego Albrechta von Halsa. Armia Ludwika IV Bawarskiego obejmowała większość szlachty z Górnej Bawarii i mieszczan z Dolnej Bawarii.  Bitwa miała miejsce dnia 9 listopada 1313 r. w pobliżu Gammelsdorf. W jej wyniku armia Fryderyka III Pięknego i rycerstwa dolnobawarskiego została rozbita przez oddziały Ludwika IV z Górnej Bawarii.

17 kwietnia 1314 r. w Salzburgu podpisano pokój, który zakończył konflikt o opiekę nad trzema książętami dolnobawarskimi.

Zwycięstwo to umocniło panowanie Ludwika IV w Dolnej i Górnej Bawarii i zabezpieczyło opiekę nad kuzynami z dolnobawarskiej linii rodu oraz zwiększyło jego wpływy w południowo-wschodnich Niemczech. Udało mu się w końcu wyprzeć Fryderyka III Pięknego z Dolnej Bawarii. Ponadto sukces wojskowy Ludwika IV Bawarskiego zwiększył jego reputację w całych Niemczech i uczynił go potencjalnym kandydatem w nadchodzących wyborach królewskich.

Zamiast Jutty Habsburżanki, Henryk XIV Starszy pojął za żonę Małgorzatę, córkę króla czeskiego Jana Luksemburskiego. W wojnie z Habsburgami trzej książęta dolnobawarscy wsparli swego kuzyna z Górnej Bawarii. Dobre stosunki z Austrią zostały przywrócone przez książąt Dolnej Bawarii na mocy traktatu pokojowego z 13 grudnia 1323 r.

BIBLIOGRAFIA:  

1.  Zbigniew Góralski, Pierwsza Rzesza Niemiecka, Warszawa 1975,

 2. Henryk Wereszczycki, Historia Austrii, Wrocław 1986,

3. Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta, Historia Niemiec, Wrocław 1981,

4. Hubertus Seibert, Ludwig der Bayer (1314–1347). Reich und Herrschaft im Wandel, Regensburg 2014,

5. Heinz Thomas, Ludwig der Bayer (1282–1347). Kaiser und Ketzer, Regensburg 1993,

6. Nikolaus Orlop, Alle Herrscher Bayerns. Herzöge, Kurfürsten, Könige. Von Garibald I. bis Ludwig III, München 2006.

💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:

https://suppi.pl/speculumeuropae

💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:

09 1460 1181 2025 0084 5728 0002