Narodziny i dzieciństwo
Joanna urodziła się 16 listopada 1528 r. na zamku de Saint‑Germain‑en‑Laye, jednej z głównych rezydencji francuskiej rodziny królewskiej. Była najstarszym dzieckiem króla Nawarry Henryka II d’Albreta oraz Małgorzaty d’Angoulême, siostry króla Francji Franciszka I Walezjusza. Miała młodszego brata, Jana, który jednak zmarł wkrótce po narodzinach.
Jej datę urodzenia błędnie podaje się czasem jako 7 stycznia 1529 r., ponieważ tego dnia król Franciszek I ogłosił narodziny siostrzenicy, nadając jednocześnie przywileje nowym mistrzom cechowym w kilku miastach. Joanna była wychowywana głównie przez swoją guwernantkę, Aimée Motier de Lafayette, bliską przyjaciółkę Małgorzaty z Nawarry. Choć rzadko widywała rodziców, jej matka uważnie czuwała nad edukacją córki, odwiedzając ją, kiedy tylko mogła, i dbając o to, by otrzymała jak najlepsze humanistyczne wykształcenie.
Niewiele wiadomo o wczesnych latach życia Joanny. Pierwsze dziewięć lat spędziła w Lornay, na normandzkiej wsi, z dala od dworskiego zgiełku. Pewne jest jednak, że jako córka Małgorzaty z Nawarry otrzymała humanistyczne wykształcenie, oparte na lekturze klasyków i renesansowych autorów. Edukacja ta miała kształtować zarówno charakter, jak i intelekt młodej księżniczki, zgodnie z ideałami epoki.
Pod wieloma względami przypominała swoją matkę Małgorzatę — jedną z najwybitniejszych postaci francuskiego renesansu, znaną zarówno jako mecenaska humanistów, jak i autorka cenionych dzieł literackich. Wychowanie Joanny przebiegało więc w atmosferze intelektualnej swobody, literackiej kultury i religijnej refleksji, które ukształtowały jej późniejszą osobowość i wybory polityczne.
Ród d’Albret i utrata Królestwa Nawarry
Ród Albret wywodził się z Gaskonii, a znaczenia nabrał w XV wieku dzięki coraz ściślejszym związkom z francuską dynastią Walezjuszy. Przełomowym momentem w dziejach rodu było małżeństwo zawarte w 1456 r. między Alanem Wielkim d’Albret, hrabią Dreux, Casteras i Tartas, a Françoise de Châtillon, dziedziczką hrabstw Périgord i Limoges. Związek ten znacząco poszerzył terytorialną i polityczną bazę rodu Albret.
Ich syn, Jan d’Albret, kontynuował tę linię awansu, żeniąc się z Katarzyną de Foix, królową Nawarry, a zarazem hrabiną Foix i Bigorry oraz wicehrabiną Béarn. Dzięki temu małżeństwu ród Albret wszedł do grona europejskich dynastii panujących, łącząc swoje dotychczasowe posiadłości z dziedzictwem Foix i koroną Nawarry.
Nawarra była niewielkim baskijskim królestwem rozciągającym się po obu stronach Pirenejów, od wieków balansującym między wpływami Francji a rosnącą potęgą zjednoczonych królestw Kastylii i Aragonii. Jej niezależności szczególnie zagrażał król Aragonii Ferdynand II Katolicki, który dążył do podporządkowania sobie ziem po północnej stronie gór.
W 1512 r., po poślubieniu Germain de Foix, kuzynki królowej Katarzyny, Ferdynand II Katolicki powołał się na prawa dynastyczne swojej małżonki i dokonał inwazji na Nawarrę. Kampania zakończyła się szybkim podbojem południowej części królestwa, którą następnie włączono do Hiszpanii, kładąc fundament pod późniejszą integrację tych ziem z Kastylią.
Jan III d’Albret i Katarzyna de Foix zdołali utrzymać się jedynie w Dolnej Nawarze, położonej na północ od Pirenejów, przylegającej do ich rodowych posiadłości w Béarn i Gaskonii. Od tej pory Nawarra została trwale podzielona, a jej północna część stała się ostatnim bastionem niepodległości dynastii Foix i jej spadkobierczyni rodu d’Albret.
Henryk II d’Albret objął władzę po śmierci rodziców w 1517 r. i w sojuszu z Francją podjął próbę odzyskania całej Nawarry, utraconej na rzecz Hiszpanii w 1512 r. Jego działania wpisywały się w szerszy kontekst wojen włoskich, w których Francja i Hiszpania rywalizowały o dominację w Europie Zachodniej.
W maju 1521 r. wojska nawarrsko‑bearneńskie pod dowództwem André de Foix, pana Asparrós i hrabiego Foix, ruszyły na Pampelunę. Miasto, pozbawione realnych szans obrony, poddało się niemal bez walki, otwierając drogę do krótkotrwałej, lecz spektakularnej próby odzyskania Nawarry.
Odzyskanie przez króla Nawarry kontroli nad królestwem w 1521 r. okazało się sukcesem krótkotrwałym. Kastylia szybko przeszła do kontrataku, a 30 czerwca 1521 r. doszło do bitwy pod Noain, która przesądziła o klęsce wojsk nawarrsko‑bearneńskich. Starcie to otworzyło Kastylijczykom drogę do ostatecznego przejęcia Górnej Nawarry.
W kolejnych tygodniach Kastylijczycy odbili kluczową twierdzę Amaiur, ostatni bastion oporu, a następnie ruszyli z ekspedycją karną przez Pireneje. Jej śladem pozostały spalone wsie, splądrowane miasta i całkowite załamanie prób restauracji niepodległej Nawarry.
Próba ta zakończyła się klęską: Henryk II został pokonany przez króla Hiszpanii i cesarza Karola V Habsburga, w 1525 r. a pod Pawią dostał się do niewoli wraz z królem Francji Franciszkiem I.
Dolna Nawarra pozostała pod rządami króla Nawarry Henryka II, ze stolicą przeniesioną do Saint-Palais. Przeprowadził on szereg reform administracyjnych mających na celu zrekompensowanie nierówności spowodowanych odłączeniem od Pampeluny: zastąpił Sąd Pampeluński Sądem Najwyższym w Saint-Palais i, poprzez wydanie specjalnego zarządzenia, oddzielił wymiar sprawiedliwości karnej od cywilnej.
24 stycznia 1527 r. Henryk poślubił Małgorzatę d’Angoulême, siostrę Franciszka I. Jej posag obejmował rozległe ziemie hrabstw Armagnac i Rodez, co znacząco wzmocniło pozycję rodu d’Albret i zapewniło im dominację w Gaskonii. Mimo tego wzrostu potęgi, plany odbicia Nawarry zostały ostatecznie przekreślone przez pokój w Cambrai z 1529 r., zawarty między Franciszkiem I a Karolem V. Układ ten utrwalał istniejącą granicę, potwierdzając trwałe panowanie Hiszpanii nad południową częścią Nawarry.
Pierwsze małżeństwo i walka o własną przyszłość
Jako dziedziczka Nawarry, Joanna stała się obiektem zainteresowania europejskich potęg. Dlatego też w 1537 r. król Franciszek I przeniósł Joannę do Plessis-lès-Tours, bliżej dworu, i rozpoczął proces aranżowania politycznie korzystnego (dla niego) małżeństwa. Karol V zaproponował jej małżeństwo ze swoim synem, Filipem, księciem Asturii, co miało umocnić hiszpańską kontrolę nad Nawarrą. Franciszek I miał jednak własne plany i odrzucił tę ofertę – zarówno z powodu osobistej niechęci do Habsburga, jak i dlatego, że mariaż ten wzmacniałby pozycję Hiszpanii kosztem Francji.
Franciszek I w 1541 r. wydał siostrzenicę za Wilhelma Bogatego, księcia Jülich, Kleve i Bergu. Był on bratem Anny Kliwijskiej, czwartej żony Henryka VIII, króla Anglii. To małżeństwo umocniło więzi z ziemiami księcia Wilhelma i z Anglią, w ramach szerokiego antyhabsburskiego sojuszu. Jej rodzice sprzeciwiali się temu małżeństwu, ale nie mogli nic zrobić, ponieważ decyzję podjął król.
Dwunastoletnia Joanna stanowczo sprzeciwiła się temu małżeństwu. Jej opór był tak silny, że konstabl Francji Anne de Montmorency musiał zanieść ją siłą przed ołtarz. Mimo to Joanna sporządziła pisemne oświadczenie, w którym stwierdziła, że związek został zawarty wbrew jej woli i nie może być uznany za ważny.
Według niektórych późniejszych interpretacji przyczyną zamieszania miała być ciężka, bogato zdobiona suknia ślubna. Jednak współczesne relacje mówią o „wiercącej się” i opierającej się pannie młodej, co czyni znacznie bardziej prawdopodobnym, że Joanna sprzeciwiała się małżeństwu do ostatniej chwili, a legenda o sukni powstała dopiero później jako łagodniejsze wyjaśnienie skandalu.
Małgorzata nie pozwoliła córce wyjechać do posiadłości Wilhelma, dopóki nie osiągnie dojrzałości płciowej i rozpoczęła intensywną korespondencję z Franciszkiem I, domagając się unieważnienia małżeństwa zawartego pod przymusem. Joanna utrzymywała tymczasem uprzejmy kontakt listowny z Wilhelmem, informując go o swoim życiu i życząc powodzenia, lecz nie wyrażała chęci dołączenia do męża. Przez blisko dwa lata Małgorzata i Joanna konsekwentnie podtrzymywały tę sytuację, przedstawiając kolejne powody, dla których księżniczka nie mogła opuścić Francji.
Cztery lata później sytuacja uległa zmianie: Wilhelm Bogaty zawarł ugodę z cesarzem Karolem V, zrywając sojusz z Francją. W konsekwencji małżeństwo zostało unieważnione z powodu przymusu oraz braku konsumpcji, co otworzyło drogę do nowej politycznej gry o rękę Joanny.
W latach 1541–1547 Joanna mieszkała na dworze swojej matki, który był jednym z najważniejszych ośrodków humanizmu we Francji i regularnie gościł poetów, uczonych, artystów oraz duchownych sympatyzujących z reformacją. Już wcześniej, dzięki wychowaniu w takim środowisku i wsparciu, jakie Małgorzata okazywała zwolennikom nowych idei, Joanna przejawiała zainteresowanie reformą Kościoła. Teraz jednak jako młoda kobieta, zaczęła zgłębiać tę tematykę poważniej. Zachęcały ją do tego zarówno matka, jak i jej przyjaciółki, w tym reformatorka Marie Dentière, która przesyłała jej książki i pisma religijne.
Małżeństwo z Antonim de Bourbonem
W 1547 r., po śmierci Franciszka I Walezjusza, tron francuski objął Henryk II. Rok później, 20 października, Joanna poślubiła Antoniego de Bourbona, księcia Vendôme i jednego z najwyżej urodzonych książąt krwi we Francji. Antoni, znany z rozwiązłego stylu życia i licznych romansów, nie uchodził za wzór małżeńskiej wierności. Między innymi Ludwika de La Béraudière, znana jako La Belle Rouhet, została kochanką Antoniego. W relacjach współczesnych, zwłaszcza hugenockich, pojawia się sugestia, że Katarzyna Medycejska mogła zachęcać ją do tego romansu, licząc, iż poprzez Ludwikę zyska wpływ na Antoniego. Choć nie ma na to jednoznacznych dowodów, hipoteza ta dobrze wpisuje się w polityczne metody Katarzyny. W 1554 r. Ludwika de La Béraudière urodziła Antoniemu nieślubnego syna, Karola de Bourbon, który został przeznaczony do stanu duchownego i w 1594 r. objął arcybiskupstwo Rouen.
Jednak królowa Joanna szczerze się zakochała w Antonim de Bourbon, co nadało ich związkowi rys jednostronnej emocjonalnej intensywności. Para doczekała się pięciorga dzieci, lecz dzieciństwo przeżyła jedynie dwójka: Henryk, przyszły król Nawarry i Francji, oraz Katarzyna, która zmarła w młodym wieku. Straty te głęboko odcisnęły się na Joannie, wzmacniając jej późniejszą religijną powagę i poczucie odpowiedzialności za dynastię.
Niedługo później, w 1549 r., zmarła Małgorzata z Nawarry, matka Joanny. Była nie tylko wybitną intelektualistką, pisarką i mecenaską humanistów, lecz także jedną z najważniejszych francuskich sympatyczek reform religijnych. Utrzymywała bliskie kontakty z protestantami, zwłaszcza z kalwinami, których we Francji nazywano hugenotami, i wielokrotnie próbowała powstrzymywać prześladowania inicjowane przez jej brata, króla Franciszka I.
Jej religijne i intelektualne sympatie w naturalny sposób przeszły na Joannę, która również stała się zwolenniczką reformy Kościoła oraz nurtów humanistycznych. Cechowała ją głęboka, osobista religijność, silne poczucie moralności i wewnętrznej dyscypliny — wartości, które wyraźnie odróżniały ją od stylu życia panującego na dworze Walezjuszy. Joanna postrzegała paryski dwór jako środowisko zdemoralizowane i rozpustne, co tylko umacniało jej przekonanie o konieczności duchowej odnowy.
Joanna jako władczyni Nawarry
W 1555 r., po śmierci Henryka II d’Albret, Joanna odziedziczyła po ojcu tytuły królowej Nawarry, księżnej Albret, hrabiny Limoges, Foix, Rodez, Armagnac, Bigorre i Périgord, a także wicehrabiny Béarn oraz współksiężnej Andorry. 18 sierpnia tego samego roku Joanna III i jej mąż Antoni de Bourbon zostali uroczyście koronowani w Pau na króla i królową Nawarry. Złożyli uroczystą, tradycyjną przysięgę, zobowiązując się do przestrzegania praw, zwyczajów i wolności tego kraju.
Cztery dni po koronacji na królową Nawarry poproszono ją o podjęcie działań przeciwko szerzycielom idei protestanckich, lecz stanowczo odmówiła, pozostając wierna własnym przekonaniom.
Jeszcze w tym samym roku Joanna i Antoni udali się na dwór królewski w Paryżu w towarzystwie byłego mnicha i gorliwego kaznodziei reformowanego, Pierre’a Davida, który wykorzystywał każdą przerwę w podróży, aby głosić nauki Reformacji. Po przybyciu na dwór króla Henryk II zagroził mu jednak śmiercią, zmuszając Davida do natychmiastowej ucieczki. Nie mogąc go ochronić, Joanna i Antoni pozwolili mu odejść, po czym sami powrócili do Nawarry.
13 lutego 1557 r. Joannad’Albret i jej mąż zajęli zdecydowane stanowisko wobec narastającej aktywności protestantów. Wspólnie podpisali deklarację do Stanów Generalnych, domagając się, by biskupi katoliccy potępili „złe doktryny” szerzone w Nawarze i Béarn. W razie potrzeby winni mieli zostać — zgodnie z ich wolą — surowo ukarani przez władzę świecką.
Protestantyzm zaczął rozprzestrzeniać się we Francji już około 1530 r. Reformatorzy podkreślali, że nie głoszą nowej nauki, lecz powrót do ewangelii apostołów. Rzucali wyzwanie wiernym, zachęcając ich do samodzielnego czytania Biblii i konfrontowania własnej wiary z tekstem Pisma Świętego. Z Genewy wysyłano duchownych i pastorów, którzy — mimo działań kontrreformacji — przyciągali coraz liczniejsze rzesze zwolenników. Choć prawo było przeciwko nim, francuscy protestanci organizowali tajne zgromadzenia modlitewne, słuchali uroczystych kazań o zbawieniu i rozpowszechniali broszury piętnujące nadużycia Kościoła.
Antoni i Joanna, wciąż oficjalnie katolicy, regularnie słuchali kazań duchownych z Genewy — tradycja ta sięgała jeszcze czasów jej matki, Małgorzaty, żywo zainteresowanej „nowymi naukami”. W listach Antoniego pojawiają się nawet wyraźne sympatie wobec protestantyzmu. Jednak poparcie Antoniego dla reformacji było równie niestabilne jak jego wierność małżeńska. W praktyce opowiadał się za tą frakcją, która w danym momencie najlepiej służyła jego ambicjom politycznym, a nie z przekonania religijnego.
W ujęciu protestantów nawrócenie nie oznaczało jedynie zmiany wyznania, lecz szczerą skruchę i wiarę w Jezusa Chrystusa, prowadzącą do przemiany myślenia, intencji i stylu życia. Dopiero taka wewnętrzna odnowa miała stanowić prawdziwy początek chrześcijańskiego zaangażowania.
Antoni, obdarzony charakterem jednocześnie awanturniczym i próżnym, często przebywał na dworze francuskim w Paryżu, gdzie jako książę krwi cieszył się wysoką pozycją i licznymi przywilejami. Jego ambicją stało się odzyskanie całej Nawarry, co dodatkowo odciągało go od spraw Béarn i rodzinnych posiadłości.
Częste nieobecności Antoniego sprawiły, że Joanna pozostała w Béarn praktycznie sama, zmuszona do samodzielnego kierowania rozległymi ziemiami rodu d’Albret. Okazała się w tym niezwykle stanowcza i skuteczna, stopniowo przekształcając swoje władztwo w dobrze zorganizowane, autonomiczne centrum władzy. Sercem jej dworu stał się Château de Pau, położony w stolicy Béarn, który pod rządami Joanny stał się jednym z najważniejszych ośrodków politycznych i religijnych południowej Francji.
Joanna III d’Albret bezskutecznie zabiegała o zwrot Górnej Nawarry, zaanektowanej przez Hiszpanię w 1512 r. W tym celu wysłała na dwór papieski swojego stryja, Piotra d’Albreta, naturalnego syna króla Jana III, licząc, że interwencja w Rzymie skłoni Habsburgów do ustępstw.
W 1559 r. królowa Nawarry posunęła się nawet do próby zawiązania sojuszu antyhiszpańskiego z sułtanem Maroka, Abdallahem al‑Ghalibem, próbując stworzyć szeroki front przeciwko potędze Filipa II. Mimo tych wysiłków żadne z przedsięwzięć Joanny nie doprowadziło do odzyskania utraconych ziem, a Górna Nawarra pozostała pod kontrolą Hiszpanii.
Reformacja w Nawarze i Béarn
Zmiana wyznania Joanny nie została ogłoszona publicznie aż do Bożego Narodzenia 1560 r. Tego dnia uroczyście wyrzekła się religii rzymskokatolickiej i w kościele św. Marcina w Pau złożyła publiczne wyznanie wiary ewangelickiej. Przyjęła kalwinizm, po czym przystąpiła do Komunii Świętej zgodnie z nowym obrządkiem, czyniąc swój wybór jednoznacznym i nieodwracalnym. Ustanowiła go jednocześnie religią państwową Béarn i Dolnej Nawarry.
W swoich Wspomnieniach napisała:
„Bóg swoją łaską wyzwolił mnie z bałwochwalstwa i jestem bardzo szczęśliwa, że zostałam przyjęta do Jego Kościoła”.
Historia reformacji protestanckiej w Królestwie Nawarry sięga głęboko, ponieważ region ten od wczesnych lat XVI wieku pozostawał pod silnym wpływem duchowych wstrząsów nadchodzących z Niemiec i Szwajcarii. Podobnie jak w innych częściach Europy, wspólnym mianownikiem reformacji było tłumaczenie Biblii na języki narodowe — akt, który otwierał wiernym bezpośredni dostęp do Pisma i podważał monopol interpretacyjny Kościoła.
Decyzja ta miała charakter rewolucyjny: w jej władztwie zamknięto klasztory i kościoły katolickie, a królowa zleciła tłumaczenie Nowego Testamentu na język baskijski oraz béarnese, lokalną odmianę gaskońskiego, aby umożliwić poddanym bezpośredni dostęp do Pisma Świętego.
Synod Kościoła Reformowanego (Protestanckiego) Nawarry-Béarn, który odbył się 14 marca 1563 r., powierzył Joannesowi de Lizarraga zadanie przetłumaczenia Nowego Testamentu i innych ksiąg na język baskijski. Joanna wspierała go i sponsorowała, ułatwiając tym samym realizację tego ważnego przedsięwzięcia.
Do swojego tłumaczenia Lizarraga wykorzystał grecki tekst Nowego Testamentu przygotowany przez Erazma z Rotterdamu, ten sam, którego Luter użył do swojego niemieckiego przekładu. Biorąc pod uwagę wysokie mniemanie Lizarragi o Nowym Testamencie jako Słowie Bożym, jego tłumaczenie jest bardzo wierne oryginałowi, niekiedy granicząc z nadmierną dosłownością, ale jest to typowe dla XVI-wiecznych przekładów dokonywanych przez protestantów, wiernych dewizie: Sola Scriptura (Tylko Pismo).
Herb królowej Nawarry widnieje na okładce wydania Nowego Testamentu. Jego tłumaczenie nosiło tytuł Jesus Christ gure Jaunaren Testamentu Berria (Nowy Testament naszego Pana Jezusa Chrystusa) i zostało wydrukowane w La Rochelle w 1571 r. Oprócz tego tłumaczenia, Lizarraga, pod patronatem królowej Joanny d’Albret, pracował również nad tłumaczeniem kilku dzieł Jana Kalwina na język baskijski.
Po dwóch latach przygotowań Joanna w 1566 r. założyła protestancki uniwersytet w Orthez, który szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków nauki w Béarn. Był wzorowany na genewskiej uczelni. W 1568 r. uczelnia została rozbudowana o wydziały medycyny, prawa i teologii, co znacząco podniosło jej rangę.
W gronie wykładowców znalazł się Peter Viret, wybitny teolog reformowany, ceniony za intelekt, elokwencję i życie zgodne z chrześcijańskimi zasadami. Około 1570 r. na uniwersytecie studiowało około stu stypendystów, a kolejne osiemdziesięciu pensjonariuszy pochodziło z Nawarry, Labourd, Soule i Béarn. Na zajęcia dorywcze uczęszczało dodatkowo około dwustu studentów, co czyniło Orthez jednym z najżywszych centrów edukacji protestanckiej w regionie.
W tym samym czasie jeden z pastorów odwiedzających Béarn zanotował znamienne słowa:
„Kazania są jawne i publiczne. Śpiew na ulicach przypomina śpiewanie psalmów. Książki religijne są sprzedawane swobodnie i otwarcie w całym kraju.”
Świadectwo to oddaje atmosferę duchowej odnowy, którą Joanna konsekwentnie wspierała.
Konwersja Joanny uczyniła ją najwyżej urodzoną protestantką we Francji, a tym samym stała się jedną z najważniejszych przywódczyń politycznych hugenotów. Jej autorytet dynastyczny, niezależność polityczna i bezkompromisowa religijność sprawiły, że stała się jedną z kluczowych postaci francuskiej reformacji. Równocześnie uznano ją za jednego z głównych wrogów kontrreformacji, prowadzonej przez Kościół katolicki i wspieranej przez stronnictwo Gwizjuszy.
Joanna stanowczo sprzeciwiała się działaniom swojego stryja, Piotra d’Albret, który na prośbę Karola IX przyjął biskupstwo Comminges i cieszył się poparciem zarówno Piusa IV, jak i Filipa II — obu zdecydowanych utrzymać katolicyzm w Nawarrze. Jego nieprzejednana postawa w sprawach religijnych prowadziła do ostrych konfliktów z kardynałem Odetem de Coligny, który w 1562 r. przeszedł na kalwinizm, a także z Antonim de Burbonem, pragnącym przekazać urząd biskupi swojemu nieślubnemu synowi, Karolowi de Bourbon.
Piotr pozostawał również w otwartym sporze z samą Joanną III, która dążyła do umocnienia kalwinizmu w swoich ziemiach. Czując się zagrożony przez królów Nawarry i tracąc wpływy w regionie, Piotr d’Albret ostatecznie oddal się pod opiekę króla Hiszpanii, licząc na wsparcie Habsburgów przeciwko rosnącej potędze hugenotów.
Konflikt z Katarzyną Medycejską i wybuch wojen religijnych
W XVI‑wiecznej Francji, podobnie jak w wielu innych krajach Europy, protestantyzm rozprzestrzeniał się bardzo szybko. Zarówno Franciszek I, jak i Henryk II Walezjusz próbowali powstrzymać wzrost liczby kalwinów, stosując wobec nich represje i politykę zastraszania. Sytuacja uległa gwałtownej zmianie w 1559 r., kiedy Henryk II zginął niespodziewanie podczas turnieju rycerskiego, pozostawiając po sobie próżnię władzy — jego synowie byli bowiem nieletni.
Pierwszy z nich, Franciszek II, panował zaledwie rok i zmarł w 1560 r. Kolejny, Karol IX, miał wówczas zaledwie dziesięć lat. Regentką młodego monarchy została Katarzyna Medycejska, która dotąd pozostawała w cieniu męża, a teraz mogła wreszcie zacząć aktywnie kształtować politykę Francji.
Joanna szybko dała się poznać jako zdecydowana przeciwniczka Katarzyny. Postrzegała ją jako osobę pozbawioną królewskiego majestatu i tradycji, nazywając pogardliwie „córką florenckiego kupca” — określeniem, które dobrze oddaje napięcie między królową Nawarry a regentką Francji.
Wyczerpana wojnami włoskimi Francja musiała szukać kompromisów. Monarchia Walezjuszy, potrzebując zwiększonych wpływów z podatków, złagodziła kary za herezję, choć katolicyzm pozostał religią państwową. Regentka Katarzyna Medycejska starała się utrzymać niezależność korony wobec potężnych frakcji arystokratycznych, balansując między nimi i unikając otwartego konfliktu.
W obozie hugenockim największym autorytetem — obok władców Nawarry — cieszyli się Ludwik I de Bourbon, książę Condé, oraz admirał Gaspard de Coligny, dwaj najważniejsi przywódcy polityczni i wojskowi protestantów. Ich przeciwnikami była potężna katolicka rodzina książąt de Guise (Gwizjuszy), która nie zamierzała podporządkować się polityce kompromisu narzucanej przez regentkę. Jako gorliwi katolicy Gwizjusze byli zdecydowanymi wrogami protestantów i aktywnie dążyli do ograniczenia ich rosnących wpływów, co wkrótce doprowadziło do otwartego konfliktu między obiema stronami.
W 1561 r. książę Condé został aresztowany w związku ze spiskiem z Amboise, a jego brat Antoni de Bourbon wynegocjował uwolnienie, uzyskując w zamian stanowisko generała‑porucznika królestwa. Ceną za to było jednak uznanie regencji Katarzyny Medycejskiej nad małoletnim Karolem IX. W tym momencie Antoni jednoznacznie opowiedział się po stronie katolicyzmu, co doprowadziło do poważnego konfliktu z Joanną.
Antoni nakazał żonie uczestnictwo w mszy katolickiej, lecz Joanna stanowczo odmówiła, pozostając wierna kalwinizmowi. Jej nieugięta postawa tylko pogłębiła napięcia między małżonkami. Wkrótce Antoni zaczął snuć intrygi, których celem było odsunięcie Joanny od władzy w Béarn, aby przejąć pełną kontrolę nad jej ziemiami i osłabić wpływy protestantów.
W wyniku nacisków hugenotów Katarzyna Medycejska wydała w styczniu 1562 r. edykt tolerancyjny, który zezwalał protestantom na niepubliczne odprawianie nabożeństw. Był to pierwszy poważniejszy krok w stronę ograniczenia represji, choć wciąż bardzo daleki od pełnej swobody wyznania.
Sytuacja zmieniła się dramatycznie już w marcu tego samego roku. Franciszek Gwizjusz, przejeżdżając przez Wassy, natknął się na zgromadzenie hugenotów odprawiających publiczne nabożeństwo, co formalnie naruszało postanowienia edyktu. Gwizjusz nakazał ukarać uczestników, co przerodziło się w brutalną masakrę — zginęło kilkadziesiąt osób, a wielu zostało rannych.
Masakra w Wassy stała się punktem zapalnym i powszechnie uznaje się ją za początek wojen hugenockich, zwanych również francuskimi wojnami religijnymi. Wydarzenie to ostatecznie przekreśliło nadzieje na pokojowy kompromis i wciągnęło Francję w trwający dekady konflikt między katolikami a protestantami.
W chwili wybuchu konfliktu Joanna i Antoni przebywali w Paryżu, gdzie Antoni publicznie zadeklarował swoje poparcie dla katolicyzmu i zażądał, aby Joanna uczyniła to samo w interesie bezpieczeństwa narodowego, ponieważ obarczał hugenotów odpowiedzialnością za wybuch przemocy. Królowa odmówiła i szybko opuściła stolice, obawiając się o własne życie. Ich syn, młody Henryk, został tymczasem odseparowany od matki przez ojca, który chciał mieć nad nim pełną kontrolę.
Prawdopodobnie podróżowała na południe pod eskortą swojego szwagra, Ludwika I de Condé, który już przed 1560 r. otwarcie sympatyzował z reformacją i wkrótce miał stać się jednym z głównych przywódców hugenotów. W tym czasie Condé angażował się w organizowanie sił protestanckich, które wiosną 1562 r. zajęły Orlean, rozpoczynając pierwszą wojnę hugenocką.
W drodze do Nawarry Joanna zatrzymała się w Vendôme, należącym do jej męża. W tym czasie oddział hugenotów splądrował tamtejszą kolegiatę, co wywołało w Antonim gwałtowną wściekłość. Podejrzewając, że Joanna mogła mieć z tym coś wspólnego wysłał oddziały, by pojmały Joannę i sprowadziły ją do Paryża, gdzie zamierzał zamknąć ją w klasztorze. Królowa zdołała jednak opuścić Vendôme na czas i bezpiecznie dotarła na swoje ziemie, unikając aresztowania. Gdy Jan Kalwin dowiedział się o przejściu Antoniego na stronę katolicką, potępił go jako zdrajcę prawdy, a w listach do Joanny zachęcał ją do wytrwania w wierze i wierności ideałom reformacji. Królowa aktywnie wspierała siły hugenockie, finansując ich działania i umacniając obronę Nawarry na wypadek ewentualnej inwazji.
Wojny hugenockie i walka o przetrwanie (1562–1570)
Konflikt Joanny z mężem zakończył się jesienią 1562 r., kiedy Antoni de Bourbon zmarł podczas oblężenia Rouen. Joanna, mimo usilnych starań, nie zdążyła dotrzeć do jego łoża śmierci, co stało się dla niej osobistym ciosem, choć ich relacje od lat były napięte.
Po śmierci Antoniego Joanna powróciła do Nawarry wraz z Henrykiem, którego odtąd wychowywała samodzielnie. Często zabierała syna w liczne podróże po swoich włościach, nadzorując administrację i umacniając swoją władzę. Te objazdy stały się dla młodego Henryka praktyczną szkołą rządzenia, a dla Joanny — sposobem na utrzymanie bezpośredniej kontroli nad rozległymi ziemiami rodu d’Albret.
Sytuacja Joanny d’Albret stała się w latach 60. XVI w. wyjątkowo skomplikowana. We Francji trwały wojny religijne, a choć królowa Nawarry starała się zachować neutralność, jej pozycję osłabiało to, że jako wyznawczyni kalwinizmu była naturalnym celem dla katolickiej Hiszpanii. Król Filip II, dążący do umocnienia wpływów Habsburgów w Pirenejach, zaproponował Joannie małżeństwo swojego syna pod warunkiem jej powrotu do katolicyzmu.
Joanna stanowczo odmówiła, pozostając wierna swojej religii i politycznej niezależności. Decyzja ta wystawiła ją jednak na bezpośrednie zagrożenie ze strony zarówno Hiszpanii, jak i papiestwa, które postrzegały ją jako jedną z najważniejszych protestanckich władczyń w Europie i potencjalne ognisko oporu wobec kontrreformacji.
Filip II rozważał nawet porwanie Joanny i oddanie jej w ręce inkwizycji, a w skrajnym scenariuszu — pełny rozbiór Nawarry. W tym samym czasie papież Pius IV wezwał królową do Rzymu, by przesłuchać ją pod kątem herezji, grożąc jej ekskomuniką oraz konfiskatą królestwa. Tak daleko idące żądania wywołały jednak niepokój zarówno u Filipa II, jak i u Katarzyny Medycejskiej, która stanowczo zaprotestowała przeciwko ingerencji papieża w sprawy francuskiej monarchii i jej lenników.
Ostatecznie ani papież, ani król Hiszpanii nie odważyli się targnąć na życie czy wolność królowej Nawarry. Joanna przetrwała ten kryzys dzięki połączeniu własnej determinacji, politycznej ostrożności oraz temu, że jej przeciwnicy — choć potężni — nie byli gotowi ponieść kosztów otwartego ataku na panującą monarchinię.
W czasie, gdy Joanna przebywała w Nawarze, przez Francję przetoczyły się dwie kolejne wojny hugenockie. Druga z nich zakończyła się w 1568 r. pokojem z Longjumeau, który potwierdzał postanowienia edyktu z Amboise z 1563 r. Układ ten gwarantował hugenotom ograniczoną swobodę religijną — mogli odprawiać nabożeństwa w wyznaczonych miastach oraz na ziemiach prywatnych, co miało na nowo ustabilizować sytuację we Francji, choć tylko na krótko.
Pokój z Longjumeau nie przyniósł upragnionego spokoju. Wkrótce po jego zawarciu katolicy ponownie rozpoczęli wystąpienia przeciwko hugenotom, co doprowadziło do wybuchu trzeciej wojny religijnej. Tym razem Joanna postanowiła aktywnie wesprzeć obóz protestancki.
Według źródeł hugenockich w 1568 r. Karol IX podjął decyzję o porwaniu królowej Nawarry oraz jej dwojga dzieci — księcia Henryka i księżniczki Katarzyny. Operację miał poprowadzić Juan de Losses, były nauczyciel młodego Henryka z Viany, wcześniej usunięty przez Joannę z dworu. Wspierali go Muloc i Escars, a nad całością czuwał kardynał Lotaryngii, jeden z głównych architektów antyhugenockiej polityki.
Spisek był już w zaawansowanej fazie przygotowań, gdy Joanna została ostrzeżona o intrydze. Dzięki temu zyskała czas, by udaremnić planowane porwanie i zabezpieczyć siebie oraz dzieci przed królewską operacją.
Obawiając się działań wojsk katolickich, królowa wraz z synem przeniosła się do La Rochelle, najważniejszej twierdzy hugenotów. Tam Joanna przejęła realną kontrolę nad całym stronnictwem, zajmując się finansami, organizacją wywiadu, utrzymaniem porządku publicznego i koordynacją działań politycznych. Ściśle współpracowała z Gaspardem de Coligny, który stał się jej najbliższym sojusznikiem w obozie protestanckim.
Podczas pobytu w La Rochelle Joanna założyła seminarium religijne, które szybko przyciągnęło do miasta najwybitniejszych uczonych hugenotów we Francji, czyniąc z twierdzy nie tylko centrum militarne, lecz także intelektualne i duchowe francuskiej reformacji.
Wiosną 1569 r., w bitwie pod Jarnac, szwagier Joanny, Ludwik I de Condé, został pokonany, wzięty do niewoli i stracony z rozkazu Henryka, księcia Andegawenii, młodszego brata króla. Śmierć Condégo pozbawiła hugenotów ich głównego przywódcy. Jego syn Henryk de Condé oraz Henryk, syn Joanny, byli jeszcze zbyt młodzi, by objąć dowództwo, dlatego funkcję tę przejął admirał Francji Gaspard II de Coligny.
Wykorzystując nieobecność królowej Nawarry na jej ziemiach, hrabia Karol de Luxe, gubernator Mauléon, sprowokował zbrojne powstanie, do którego przyłączyła się część miejscowej szlachty. Rebelia była wspierana przez gaskońskie oddziały korony francuskiej i podsycana przez działania duchowieństwa, co nadało jej zarówno militarny, jak i ideologiczny charakter.
10 lipca 1569 r. królowa Joanna wydała dekret o utworzeniu Armii Odsieczy, zastawiając własne klejnoty i dobra osobiste, by sfinansować jej powstanie. Na jej czele mianowała hrabiego Gabiela Montgomery’ego, powierzając mu zadanie odzyskania królestwa.
Operacja okazała się błyskawiczna: w ciągu zaledwie piętnastu dni Stany Nawarry i Béarn zostały wyzwolone spod francuskiej okupacji i rebelii, a władza królowej została przywrócona na całym terytorium.
22 września 1569 r. ogłoszono dekret znoszący karę śmierci na terytoriach Joanny — akt o dużym znaczeniu symbolicznym i politycznym. Miesiąc później, w październiku, w Lescar zwołano synod, na który przybyli wszyscy pastorzy i delegaci kościołów protestanckich z Béarn, Soule, Dolnej Nawarry i Labourd. Obrady poświęcono reorganizacji i umocnieniu Kościoła po francuskiej inwazji i masakrach protestantów, a także odbudowie jego struktur i bezpieczeństwa duchownych.
Po początkowych sukcesach Coligny poniósł jednak klęskę w bitwie pod Moncontour w październiku 1569 r. Katolicy nie zdołali wykorzystać zwycięstwa — uniemożliwił to konflikt między Karolem IX a jego bratem Henrykiem Walezym, który sparaliżował działania obozu królewskiego. Coligny wykorzystał tę sytuację i poprowadził wojska hugenockie doliną Rodanu w kierunku Paryża, grożąc zarówno stolicy, jak i finansom monarchii.
Zagrożony bankructwem oraz możliwością oblężenia Paryża, Karol IX został zmuszony do podjęcia negocjacji. Rozmowy prowadziła Joanna d’Albret, która w tym momencie stała się kluczową postacią polityczną obozu hugenockiego i jedną z najważniejszych negocjatorek we Francji.
Joanna d’Albret była jednym z głównych inicjatorów pokoju w Saint‑Germain‑en‑Laye, zawartego 8 sierpnia 1570 r., który zakończył trzecią wojnę hugenocką. Układ ten przyznawał hugenotom amnestię, prawo do sprawowania urzędów, wolność kultu (z wyłączeniem Paryża) oraz cztery kluczo