Bolesław II Szczodry

Młodość

Bolesław II Szczodry urodził się około 1040–1042 roku jako najstarszy syn księcia polskiego Kazimierza I Odnowiciela i jego żony Dobroniegi Marii, córki Włodzimierza I Wielkiego, wielkiego księcia kijowskiego. Miał młodszych braci: Władysława Hermana, Mieszka i Ottona oraz siostrę Świętosławę.

O jego młodości wiadomo niewiele, choć można przypuszczać, że otrzymał dobre wykształcenie i znał kilka języków obcych — zapewne niemiecki, ruski i węgierski. Jako syn władcy musiał również zdobyć przygotowanie wojskowe oraz wiedzę z zakresu genealogii i kultury dworskiej.

Na dworze Kazimierza I Odnowiciela przebywał Bela, wygnany węgierski książę z dynastii Arpadów. W tym okresie poślubił on nieznaną z imienia siostrę Kazimierza. Małżeństwo to było najprawdopodobniej elementem szerszej polityki prowadzonej przez polskiego Piasta oraz jego szwagra, ruskiego księcia Jarosława I Mądrego, zmierzającej do wspierania węgierskiej opozycji przeciw królowi Piotrowi Orseolo. Mniej więcej w tym samym czasie starszy brat Beli, Andrzej, ożenił się z Anastazją, córką Jarosława I Mądrego.

W Polsce przyszli na świat trzej synowie Beli i Piastówny — Gejza, Władysław i Lambert. Arpadowicze wychowywali się razem z Bolesławem i jego rodzeństwem.

Objęcie władzy

Kazimierz I Odnowiciel zmarł 19 marca 1058 r., a tron objął jego młody syn, Bolesław II. W skład państwa Bolesława wchodziły wszystkie kluczowe ziemie polskie: Małopolska, Wielkopolska, Kujawy, Śląsk, ziemia sieradzko‑łęczycka oraz Mazowsze.

Mimo że jego ojcu udało się w dużej mierze odbudować kraj po okresie kryzysu monarchii piastowskiej, a państwo było stosunkowo stabilne, nie brakowało problemów. Bolesław musiał bowiem płacić Czechom trybut ze Śląska. Pomorze Gdańskie pozostawało jedynie formalnie pod zwierzchnictwem Polski — było obszarem trybutarnym, zobowiązanym do uiszczania danin i udzielania polskim władcom pomocy zbrojnej.

Zgodnie z obowiązującą w państwie Piastów tradycją Polska została prawdopodobnie podzielona. Młodsi bracia Bolesława otrzymali własne dzielnice: Mazowsze przypadło Władysławowi Hermanowi, natomiast Mieszko otrzymał prawdopodobnie Kujawy. Pozostałe ziemie wraz z władzą zwierzchnią przypadły najstarszemu z braci — Bolesławowi II.

Celem polityki Bolesława było uniezależnienie się od władzy cesarskiej, czemu sprzyjał fakt, że w tym czasie królem niemieckim był kilkuletni Henryk IV z dynastii salickiej. Rządy regencyjne w imieniu syna sprawowała cesarzowa wdowa Agnieszka z Poitou. Wyciągając wnioski z rządów swoich poprzedników, Bolesław II zdawał sobie sprawę, że kluczem do sukcesu będzie utrzymanie przyjaznych stosunków z sąsiadami.

Sytuacja w Czechach i na Węgrzech

W 1058 r. Bolesław zaprzestał płacić Czechom trybut ze Śląska, co doprowadziło do konfliktu z księciem Spitygniewem II.

Bolesław mocno interesował się wydarzeniami na Węgrzech, gdzie doszło do konfliktu jego wuja księcia Beli z jego bratem królem Andrzejem I. W 1057 r. Andrzej I koronował na króla swego małego syna Salomona, co godziło we wcześniejsze ustalenia o tym, że tron objąć miał Bela. Ponadto we wrześniu 1058 r. Andrzej I odbył na Morawskim Polu (Marchfeld) spotkanie z królem niemieckim Henrykiem IV. Zawarli oni między sobą pokój formalnie kończący wojnę rozpoczętą jeszcze za panowania Henryka III, który przypieczętowały zaręczyny Salomona z siostrą Henryka IV, Judytą Marią. W 1058 lub 1059 roku Bela, dowiedziawszy się planowanym przez brata zamachu na swoje życie, uciekł z Węgier do Polski wraz z synami.

Udzielenie pomocy wujowi przeciwko Andrzejowi I było jednak sprawą wyjątkowo niebezpieczną. Atak na stronnictwo proniemieckie na Węgrzech godziło bezpośrednio w interesy niemieckie i mógł zostać odebrany na dworze Henryka IV jako nieprzyjazny ruch ze strony polskiego wasala. Piast nie mógł sobie pozwolić na otwarty konflikt z królem niemieckim, lecz pozostawienie Beli samemu sobie oznaczałoby rezygnację z szansy pozyskania cennego sojusznika.

Bolesław nie tylko udzielił schronienia wujowi i kuzynom, ale także wsparł zbrojnie Belę. W wielkiej tajemnicy Bolesław zawarł więc z Belą przymierze, a następnie wspólnie opracowali plan kampanii. Zakładał on powrót księcia węgierskiego do kraju wraz z wiernymi mu towarzyszami i trzema hufcami polskimi, które miały wesprzeć go w ataku na brata.

W tym czasie Bolesław miał uniemożliwić interwencje zbrojną Czechom poprzez najazd na Morawy. Jego celem było zatrzymanie Spitygniewa II w kraju oraz związanie na miejscu sił Wratysława II, księcia ołomunieckiego, żonatego z Adelajdą, córką Andrzeja I. Ponadto Piast celowo nie wyruszył na Węgry, by polskie siły nie starły się z siłami niemieckimi w bitwie — jako wasal Henryka IV musiałby ponieść pełne konsekwencje takiego działania.

Cesarzowa wdowa Agnieszka — która rządziła Cesarstwem w imieniu swojego małoletniego syna, Henryka IV — wysłała wojska bawarskie, czeskie i saskie, aby wspomóc swojego swata Andrzeja I.

W 1060 r. siły Beli wsparte oddziałami polskimi pokonały wojska Andrzeja I w bitwie nad rzeką Cisa. Ranny król próbował uciec do Niemiec, ale zwolennicy jego brata pokonali jego orszak pod Moson (niem. Wieselburg). Śmiertelnie ranny Andrzej został schwytany i zabrany przez zwolenników brata do Zirc. Andrzej I zmarł w tamtejszym dworze królewskim, zanim jego brat Bela został koronowany na króla 6 grudnia 1060 r. Królowa Anastazja wraz z synami Salomonem i Dawidem uciekł do Niemiec na dwór margrabiego austriackiego Ernesta I Mężnego.

Gorzej szło za to Bolesławowi, który uderzył na Morawy, gdzie obległ Grodziec Golęszycki (Hradec nad Moravici). Książę utknął podczas oblężenia grodu, a następnie wpadł w zasadzkę zastawioną przez wojska czeskie i ledwo uszedł z życiem. Piast podniósł więc klęskę i sukces zarazem — z jednej strony doprowadził do osadzenia na tronie sąsiedniego państwa sojusznika, z drugiej zaś porażka w Czechach (wedle Galla Anonima) znacząco osłabiła księstwo polskie, co doprowadziło do utraty władzy nad Pomorzem Gdańskim (odzyska je dopiero Bolesław III Krzywousty).

Sytuacja w Czechach

28 stycznia 1061 r. zmarł Spitygniew II książę czeski. Zgodnie z zasadą senioratu tron książęcy w Pradze objął teraz Wratysław II, książę ołomuniecki. Musiał uregulować stosunki z młodszymi braćmi. Konrada przywrócił na księstwo brneńskie a Ottonowi I Pięknemu przekazał księstwo ołomunieckie. Żadnej dzielnicy nie otrzymał kolejny z braci Jaromir Gebhart, który zgodnie z testamentem ojca był przeznaczony do stanu duchownego na biskupa praskiego oraz ich bratanek Świętobór Fryderyk, syn zmarłego Spitygniewa II.

Bolesław II prowadził podwójną grę wobec Czech. Z jednej strony poparł sukcesję Wratysława II w Pradze i pod koniec 1062 r. wydał za niego swoją siostrę Świętosławę. Małżeństwo to miało zneutralizować Czechy w konflikcie Polski z Niemcami. Z drugiej zaś strony udzielił schronienia młodszemu bratu Wratysława II – Jaromirowi Gebhartowi, który porzucił stan duchowny i domagał się wydzielenia księstwa. Ponadto Piast w dalszym ciągu odmawiał płacenia trybutu za Śląsk. Jednak mimo tych animozji starcie zbrojne pomiędzy Polską a Czechami zostało odłożone w czasie.

Natomiast król węgierski Bela I zaręczył swoją córkę Zofię z margrabią Miśni Wilhelmem IV, wiernym stronnikiem Henryka IV.

Sprawy węgierskie

Pod koniec września 1063 r. doszło na Węgrzech do interwencji niemieckiej, która wyniosła na tron Salomona, szwagra Henryka IV. Bela I zmarł na samym początku walk 11 września, w wyniku czego tron przejął jego nieletni bratanek Salomon, a synowie Beli uciekli do Polski. Bolesław udzieli wsparcia zbrojnego swoim kuzynom: Gejzie i Władysławowi, co doprowadziło w styczniu 1064 r. do porozumienia się ich z Salomonem, który wydzielił swoim stryjecznym braciom dzielnice na Węgrzech – Tercia pars regni. Księstwo to mogło obejmować duże terytoria wzdłuż wschodnich i północnych granic królestwa węgierskiego, w tym rejony Nitry (Słowacja) i Biharu (Rumunia). Gejza władał częścią wokół Nitry, a jego brat Władysław częścią wokół Biharu. Dowodem pojednania między Arpadami, był fakt, że Salomon i Gejza wspólnie świętowali Wielkanoc w Peczu, a 11 kwietnia 1064 r. sam Gejza włożył koronę na głowę swojego brata stryjecznego Salomona.

W Polsce zaś w 1065 r. zmarł brat Bolesława Mieszko, będący od 1058 r. prawdopodobnie księciem Kujaw.

Sprawy czeskie

9 grudnia 1067 r. zmarł Sewer, biskup praski. Wybuchł konflikt o obsadę wakującego biskupstwa. Książę czeski Wratysław II widział na tym urzędzie swojego wiernego kapelana Lanca, pochodzącego z Saksonii, proboszcza litomierzyckiego kościoła.

Natomiast opozycja skupiona wokół młodszych braci księcia Konrada I i Ottona I Pięknego domagała się osadzenia na stolcu biskupim swojego brata Jaromira Gebharta. Sytuację tę wykorzystać próbował Bolesław II Szczodry i wsparł Jaromira Gebharta. Wprowadzenie na urząd biskupi kolejnego z książęcych braci miało osłabić pozycję księcia seniora i w konsekwencji rozbić jedność Czech.

W tej sytuacji Wratysław II na polskiej granicy zarządził pogotowie wojenne, gdyż obawiał się interwencji polskiej na rzecz Jaromira Gebharta. Prawdopodobnie kontakty Konrada I i Ottona I Pięknego z Bolesławem II Szczodrym, za pośrednictwem przebywającego na polskim dworze kandydata na biskupa praskiego były przyczyną utworzenia przez Wratysława II w r. 1062 lub 1063 nowego biskupstwa morawskiego w Ołomuńcu, obsadzonego przez wiernego sobie duchownego Jana. Ten ruch miał osłabić pozycję biskupa praskiego w Czechach i równocześnie zaszachować książąt juniorów, gdyż w ten sposób na Morawy wkraczał kolejny gracz.

Dzięki wsparciu Bolesława II Szczodrego 15 czerwca 1068 r. nowym biskupem praskim został Jaromir Gebhart. Wratysław II przyparty do muru zaakceptował elekcję brata, który następnie uzyskał akceptację króla niemieckiego Henryka IV i został konsekrowany przez arcybiskupa mogunckiego. Wyniesienie Jaromira Gebharta poważnie osłabiło autorytet seniora rodu Przemyślidów, który dzięki temu nie był w stanie wyegzekwować zaległego trybutu za Śląsk.

Wsparcia, jakiego udzielił Bolesław II Szczodry młodszym książętom, było przyczyną konfliktu polsko-czeskiego trwającej kilka lat. Dochodziło do wzajemnych przygranicznych najazdów.

Skonfliktowanych książąt próbował pogodzić król niemiecki Henryk IV, wzywając obu swoich wasali do Miśni, we wrześniu 1071 r.

Sprawy ruskie

W 1068 r. na Rusi obalony został wielki książę kijowski Izjasław I, który był mężem ciotki Bolesława, Gertrudy. Izjasław wyparty z Kijowa przez Wsiesława I Czarodzieja nie otrzymał wsparcia od swoich braci Światosława II i Wsiewołoda I. Dlatego też zbiegł do Polski.

Bolesław zdecydował się wesprzeć wuja i w 1069 r. poprowadził wyprawę na Ruś. Pamiętano tam nadal wyprawę kijowską i związane z nią grabieże pradziada i imiennika księcia Bolesława I Chrobrego Wielkiego. Zła sława Polaków była tak wielka, że Wsiesław I Czarodziej zbiegł z Kijowa bez walki, a bracia Izjasława I poprosili go, by przybył do miasta bez wojsk polskich. Doprowadziło to do rozwiązania sprawy pokojowo, z czego niezadowoleni byli polscy zbrojni, którzy pragnęli zdobyć bogate łupy. Bolesław wymusił więc na Izjasławie bardzo wysokie odszkodowanie za podjętą wyprawę. Łupy miały być bardzo bogate, a wiąże się z nimi przytoczona przez Galla Anonima historia o obdarowaniu duchownego złotem.

Około roku 1069 Bolesław II miał poślubić nieznaną z imienia kobietę (być może Wyszesławę Świętosławówną), z którą doczekał się syna Mieszka.

Spór z Czechami

Wratysław II w dalszym ciągu żądał od Bolesława II Szczodrego zapłaty trybutu ze Śląska, a książę Polski po raz kolei odmówił, co rozpoczęło serie starć granicznych.

We wrześniu 1071 r. z rozkazu króla niemieckiego Henryka IV doszło do zjazdu dworskiego w Miśni, na którym miało dojść do pogodzenia się dwóch wasali cesarstwa: Bolesława z Wratysławem. Henryk nakazał im zaprzestanie walk i polecił Bolesławowi zapłacić zaległy trybut. Piast się zgodził z wyrokiem Henryka, lecz już rok później złamał układ. Między jesienią 1072 a wiosną 1073 roku najechał Czechy, otwarcie łamiąc w ten sposób swoje zobowiązania z Miśni.

Bolesławowi II Szczodremu przypisuje się słowa:

„Dopóki miecz mam, dopóki berło w dłoni, nad sobą obcej nie uznam zwierzchności i nie pozwolę, by kto jako sędzia między mną stawał i między mym ludem”.

Król niemiecki uznał to za jawne wypowiedzenie zależności. Wściekły Henryk IV 19 maja 1073 r. w Augsburgu ogłosił oficjalną wyprawę na Polskę. Na dzień 22 sierpnia wyznaczył datę koncentracji wojsk w miejscowości Hersfeld. Jednak wówczas wybuchł bunt w Saksonii. W czasie pobytu w Miśni Bolesław nawiązał kontakty z saskimi możnymi, nieprzychylnymi młodemu królowi i w obliczu konfrontacji z Henrykiem, książę wykorzystał swoje kontakty w Saksonii i zachęcił tamtejszych do buntu. Zofia, córka króla Beli I, była kuzynką Bolesława II Szczodrego a jednocześnie żoną Magnusa, księcia Saksonii z dynastii Billungów. Ten zaś był jednym z przywódców opozycji antykrólewskiej. Powstanie saskie uniemożliwiło Henrykowi wyprawę na Polskę.

Interwencja na Rusi

22 marca 1073 r. Izjasław I został obalony przez braci Światosława II i Wsiewołoda I. Ponownie udał się na dwór Bolesława II Szczodrego, z nadzieją na pomoc zbrojną w odzyskaniu tronu wielkoksiążęcego.

Zimą 1073/1073 roku wyruszyła wyprawa interwencyjna na Ruś. Wojska polskie obległy i spaliły Brześć nad Bugiem. Jednak Piast, obawiając się interwencji niemieckiej, nie był w stanie udzielić wydatnej pomocy Izjasławowi I. Dlatego też w 1074 r. w Sutiejsku porozumiał się z jego rywalem Światosławem II. Zawarto pokój i podpisano sojusz wojskowy. Bolesław II Szczodry zobowiązuje się do zaprzestania popierania Izjasława I. Zawiedziony Izjasław I udał się więc do Niemiec, gdzie szukał pomocy.

Interwencja na Węgrzech

W międzyczasie na Węgrzech doszło do zaostrzenia relacji pomiędzy królem Salomonem a jego bratem stryjecznym księciem Gejzą. W 1074 r. doszło do wybuchu wojny domowej. Gejza został pokonany 26 lutego 1074 r. w bitwie pod Kemej przez siły królewskie wsparte przez Markwarta, księcia karynckiego. Jednak to nie zakończyło wojny domowej. Książę Władysław wiódł ze sobą posiłki Ottona I Pięknego, księcia ołomunieckiego.

14 marca 1074 r. w bitwie pod Mogyoródem Gejza wraz z bratem Władysławem pokonali króla Salomona. Król wycofał się na zachód i osiadł w Bratysławie, skąd kontrolował zachodni wąski pas ziem Węgier. W tym czasie Gejza z Władysławem kolejno przejmowali zamki, czyniąc z Gejzy, kontrkrólem, który rządził większością kraju. Nie został jednak koronowany, ponieważ insygnia koronacyjne wciąż miał zdetronizowany król.

Salomon nie pogodził się z utratą swojego królestwa i zwrócił się o pomoc do swojego szwagra, Henryka IV. Na przełomie sierpnia – września Henryk IV wyprawił się na Węgry w celu przywrócenia władzy Salomonowi. Gejza I zastosował taktykę spalonej ziemi i przekupił niemieckich dowódców, w tym bardzo wpływowego królewskiego doradcę Siegharda, patriarchę Akwilei, którzy przekonali Henryka IV do wycofania się z Węgier. Dzięki temu Arpad odparł atak niemiecki pomimo braku pomocy z Polski.

Salomon pozostał w Bratysławie, zachowując kontrolę nad Mosonem oraz przyległymi terenami. Od tego momentu obaj władcy dążyli do uzyskania przewagi. W kolejnych latach podejmowali działania mające na celu legitymizację swojej władzy, zarówno poprzez prowadzenie ciągłych działań zbrojnych, jak i poprzez negocjacje dyplomatyczne.

Gejza I zwrócił się do papieża o nową koronę. Jednak Grzegorz VII uznawał Salomona za prawowitego króla. Jednak z czasem był skłonny uznać Gejzę I w zamian za uznanie jego zwierzchnictwa nad Królestwem Węgier. Papież na poparcie swoich roszczeń twierdził, że węgierska godność królewska pochodzi z Rzymu i że Stefan I Święty powierzył swój kraj opiece św. Piotra przed śmiercią.

Dla Gejzy I jednak uznanie papieskiego zwierzchnictwa było tak samo nie do przyjęcia, jak uznanie supremacji cesarza rzymskiego. Dlatego też jako logiczny krok w polityce zagranicznej, zwrócił się do swego dawnego przeciwnika, Bizancjum. W 1075 r. zawarł sojusz z cesarzem bizantyjskim Michałem VII Dukasem. Sojusz został przypieczętowany, jak to było w zwyczaju, małżeństwem dynastycznym. Gejza I poślubił Synadenę, bizantyjską księżniczkę, a wraz z nią cesarz wysłał mu koronę.

Dzięki temu na tronie utrzymał się Gejza, co bardzo sprzyjało Bolesławowi II Szczodremu.

Spór o inwestyturę

W 1075 r., gdy Henryk IV był już gotowy wyprawić się na Polskę, wybuchł wielki spór o inwestyturę z papieżem Grzegorzem VII. Inwestytura, czyli mianowanie biskupów było jedynie wymówką do rozpoczęcia konfliktu o przywództwo w świecie chrześcijańskim, jaki stoczyć mieli ze sobą papież i cesarz.

Bolesław II, który w tym czasie odbudowywał w Polsce strukturę kościelną, związał się z obozem papieskim, nie wdrożył jednak w kraju reformy gregoriańskiej. Pomocnym okazał się nowy biskup krakowski, Stanisław ze Szczepanowa, którego to Bolesław poparł podczas wyboru nowego zwierzchnika diecezji krakowskiej w 1072 r.

W 1075 r. doszło do odnowy arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, na którego czele stanął Bogumił. Powołano do życia nowe biskupstwo w Płocku, które wyodrębniono z biskupstwa krakowskiego.

Biskup krakowski Stanisław mógł także pomóc Bolesławowi w wysłaniu do papieża listu z prośbą o wyrażenie zgody na koronacje. Nie jest pewnym czy Bolesław zgodę tę uzyskał, jednak w Boże Narodzenie 25 grudnia 1076 r. koronował się na króla. W uroczystości tej wzięło udział 15 biskupów, polskich i saskich oraz prawdopodobnie również legaci papiescy. Nie wiemy, gdzie odbyła się koronacja. W grę wchodzą dwa ośrodki książęce – Kraków i Gniezno. Najbardziej prawdopodobne jest Gniezno jako siedziba arcybiskupa i miejsce spoczynku świętego Wojciecha.

Był to idealny moment dla Piasta. Henryk IV, ekskomunikowany przez papieża Grzegorza VII święta Bożego Narodzenia spędzał w Besançon u Wilhelma I Wielkiego, hrabiego Burgundii i Mâcon. Następnie, w dniach 25–28 stycznia 1077 r., pod murami zamku w Canossie, król niemiecki stał boso, odziany jedynie w pokutne szaty i prosił papieża o przebaczenie. Było to ogromne symboliczne zwycięstwo Grzegorza VII nad Henrykiem IV.

Dodatkowo królowi niemieckiemu związała ręce opozycja. 15 marca 1077 r. w Forchheim wybrała Rudolf z Rheinfelden, księcia szwabskiego, na antykróla. Na tym zjeździe obecni byli: książę Karyntii i margrabia Werony Bertold I Brodaty, książę Bawarii Welf I, hrabia Northeim i były książę Bawarii Otto, arcybiskup Moguncji Zygfryd I, arcybiskup Salzburga Gebhard, arcybiskup Magdeburga Werner, a także biskup Wormacji Adalbert II, biskup Würzburga Adalbero, biskup Passawy Altmann i biskup Halberstadt Burchard II, a może także książę Saksonii Magnus i margrabia Marchii Północnej Lotar-Udo II.

Następnie nowo wybrany antykról Rudolf z Rheinfelden udał się przez Bamberg i Würzburg do Moguncji, gdzie 26 marca 1077 r. został namaszczony i koronowany na króla przez miejscowego arcybiskupa Zygfryda I, jednego z najważniejszych uczestników zjazdu w Forchheim.

Wybór Rudolfa z Rheinfelden na opozycyjnego króla wywołał bardzo różne reakcje. Papież Grzegorz VII na razie zachował neutralność, nie opowiadając się ani po stronie Henryka IV, ani Rudolfa. Grzegorz VII upomniał się o rolę arbitra w sporze o tron, dążąc do utrzymania autorytetu papiestwa w sporze o inwestyturę. W rezultacie pozycja Rudolfa z Rheinfelden była słaba, nie zdołał również pozyskać wystarczająco dużych terytoriów, które mogłyby stanowić podstawę jego władzy w cesarstwie. Brak poparcia ze strony papieża bardzo osłabił pozycję Rudolfa z Rheinfelden.

Niemniej jednak ten stan rzeczy pogrążył Niemcy w wojnie domowej, a dzięki temu Bolesław II Szczodry mógł cieszyć się ze swojej koronacji królewskiej.

Interwencja na Węgrzech i Rusi

25 kwietnia 1077 r. zmarł król węgierski Gejza I. Bolesław II Szczodry dokonał kolejnej interwencji na Węgrzech. Poparł swojego kuzyna Władysława, młodszego brata zmarłego króla, pomimo że ten pozostawił po sobie dwóch małoletnich synów – Kolomana i Almosa. Swoje roszczenia zgłosił również obalony Salomon, który w dalszym ciągu kontrolował tereny wokół Bratysławy i Moson oraz mógł liczyć na niczym niezachwiane wsparcie Henryka IV.

Dzięki poparciu możnych i duchowieństwa węgierskiego oraz przy wsparciu zbrojnym Piasta na tronie zasiadł Władysław. Ten około roku 1077 – 1078 poślubił Adelajdę szwabską, córkę antykróla niemieckiego Rudolf I z Rheinfelden. Wzmocniło to obóz wrogów Henryka IV i Salomona.

27 grudnia 1076 r. zmarł wielki książę kijowski Światosław II. Tron objął jego brat Wsiewołod I. Bolesław II Szczodry ponownie udzielił wsparcia swojemu wujowi Izjasławowi I by osadzić go na tronie. Na przełomie maja – czerwca 1077 r. ruszyła wyprawa wojsk polskich do Kijowa, być może przy osobistym udziale króla. Wsiewołod I wycofał się z Kijowa, a Izjasław I ponownie zasiadł na tronie wielkoksiążęcym 15 lipca.

Jednak pomiędzy sojusznikami szybko doszło do napięć m.in. o wymordowanie polskiego oddziału w jednym z miast przez miejscową ludność.

Podczas drogi powrotnej król przyłączył do Polski Grody Czerwińskie, a stało się to prawdopodobnie za zgodą Izjasława I.

Upadek

Prawdopodobnie po powrocie do kraju król musiał stawić czoło buntowi rycerstwa, spowodowanemu szerokimi nadaniami na rzecz Kościoła, a nie możnych lub też zbyt dużą liczbą wypraw wojennych, pozbawionych jednak łupów, gdyż były to wyprawy sojusznicze. Na jego czele mógł stać Sieciech, możnowładca małopolski z rodu Starżów-Toporczyków oraz biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa. Po wykryciu spisku możnych i biskupa, Bolesław II Szczodry miał wydać osobiście wyrok na biskupa, wykonany jednak przez kata przed kościołem św. Michała. Stanisława ze Szczepanowa skazano na obcięcie członków.

Za zwrotem „obcięcie członków” kryć się mogą: nogi, ręce, uszy, nos, język, oczy, genitalia albo palce. Ukarany – jeżeli nie zmarł podczas wykonania tej brutalnej kary – mógł żyć dalej, co potwierdza wiele przypadków – książęta czescy Jaromir (wykastrowany) i jego brat Bolesław III Rudy (oślepiony) czy też Zbigniew (oślepiony), brat Bolesława III Krzywoustego.

Sąd i wyrok na biskupie miał zapewne w mniemaniu króla ukrócić dalszy opór opozycji. Stało się wręcz przeciwnie. Doprowadziła do buntu możnych. Pozbawiony wsparcia swych zbrojnych, król został zmuszony do ucieczki z kraju wraz z żoną i ich synem Mieszkiem.

Bolesław II Szczodry poświęcił uwagę nie tylko polityce zagranicznej, ale także mocno dbał o sprawy wewnętrzne państwa. Król wznowił bicie własnych denarów, które wyparły obce monety. Piast zwiększył w ten sposób własne dochody, dzięki czemu mógł ufundować wiele opactw (Lubiń, Płock, Wrocław). Niestety Bolesław dopuszczał się również psucia monety i na skutek jego problemów finansowych pod koniec jego rządów zawartość srebra w denarach wynosiła zaledwie 9%.

Król zakończył też odbudowę struktury kościelnej kraju, przy okazji czego założono diecezję płocką, prawdopodobnie dzięki działaniom brata Władysława Hermana. Odbudowa katedry w Gnieźnie (zniszczonej podczas najazdu czeskiego z 1038 r.) miała kluczowe znaczenie dla utrzymania przez polski kościół niezależności. Zdecydowana polityka Bolesława mająca na celu centralizację władzy nie podobała się możnym, którzy nieprzychylnie patrzyli na umacnianie się pozycji króla. Negatywny wpływ na poparcie dla Bolesława mogła mieć też jego polityka monetarna, bowiem obniżenie zawartości kruszcu doprowadziły do zubożenia możnych i rycerstwa przy jednoczesnym wzroście dochodów królewskich.

Koronacja Bolesława Szczodrego prawdopodobnie jeszcze bardziej skonsolidowała opozycję, na której czele stać mógł jego brat Władysław, lub też biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa. Biskup mógł czuć się urażony uszczupleniem swojej diecezji poprzez wydzielenie z niej biskupstwa w Płocku lub i oraz niepowołaniem na urząd arcybiskupa w Gnieźnie.

Nowym księciem Polski został bardziej uległy brat Bolesława Władysław Herman. Bolesław wraz z żoną schronił się na Węgrzech, na dworze swojego kuzyna Władysława I Świętego. Ten jednak nie udzielił mu spodziewanej pomocy, gdyż sam w tym czasie walczył z Salomonem posiłkowanym przez siły króla niemieckiego Henryka IV.

Zdetronizowany król nie mógł również liczyć na pomoc swojego wuja wielkiego księcia kijowskiego Izjasław I. Ten zginął 3 października 1078 r. pod Czernihowem w trakcie walki z bratankiem Olegiem I Michałem.

Bolesław II Szczodry zmarł (lub został zamordowany) na Węgrzech 2 lub 3 kwietnia 1081 r. (lub też 1082) w wieku zaledwie 40 lat. Wedle innej teorii Bolesław miał wyruszyć do Karyntii, gdzie wstąpił do Klasztoru Ossiach i tam też zmarł. Grób noszący imię Bolesława II Szczodrego znajduje się w Ossiach, choć wedle jednej z teorii jego szczątki miały zostać przeniesione do opactwa benedyktynów w Tyńcu.

Syn Bolesława II Szczodrego, Mieszko Bolesławowic powrócił do Polski w 1086 r. na mocy układu pomiędzy Władysławem I Hermanem a królem Węgier Władysławem I Świętym. Według postanowień ugody otrzymywał on Małopolskę, pozostawał jednak pod zwierzchnią władzą stryja. Mieszko zmarł w 1089 r., prawdopodobnie otruty z inspiracji stryja lub też książęcego palatyna Sieciecha, jego śmierć bowiem umacniała władzę Władysława I Hermana w Polsce.

Ocena

Bolesław II Szczodry bez wątpienia zasługuje na miano wybitnego władcy. Kontynuował on dzieło swojego ojca, Kazimierza I Odnowiciela, realizując politykę mającą na celu odbudowę i wzmocnienie państwa. Za jego panowania przywrócono zniszczone struktury kościelne, a reforma monetarna pozwoliła uzyskać znaczne dochody i wyprzeć z obiegu obce monety. Jako hojny mecenas Kościoła, król ufundował liczne opactwa, dbając jednocześnie o silną pozycję Polski na arenie międzynarodowej. Dzięki trafnym sojuszom z Rusią i Węgrami oraz sukcesom militarnym skutecznie odpierał roszczenia czeskie do Śląska, nad którym odzyskał pełną kontrolę.

Bolesław II Szczodry konsekwentnie dbał o niezależność Polski zarówno od Cesarstwa, jak i Papiestwa. Choć w sporze o inwestyturę opowiedział się po stronie Grzegorza VII, nie zamierzał rezygnować z dominującego wpływu na krajowy Kościół. Jego polityka zagraniczna, mimo początkowych trudności, ostatecznie okazała się niezwykle skuteczna. Dzięki manifestacji suwerenności oraz królewskiej koronacji Szczodry wyrósł na jednego z najbardziej wpływowych i potężnych władców ówczesnej Europy Środkowej.

Należy podkreślić, że Bolesław był jednym z zaledwie sześciu władców z dynastii Piastów, którzy dostąpili godności królewskiej, co samo w sobie dowodzi jego wyjątkowej pozycji. Przed nim po koronę sięgnęli jedynie jego pradziad Bolesław I Chrobry oraz dziad Mieszko II Lambert – ponad pół wieku wcześniej. Na kolejny akt tej rangi Polska musiała czekać aż 219 lat, kiedy to koronował się Przemysł II. Niestety, pasmo sukcesów Szczodrego przerwał dramatyczny konflikt z biskupem Stanisławem, który stał się bezpośrednią przyczyną buntu możnowładców i wygnania króla. Mocarstwowe ambicje Bolesława prawdopodobnie wzbudziły lęk elit obawiających się utraty wpływów. Wykorzystując dogodny moment, opozycja odsunęła go od władzy, zastępując go uległym bratem, Władysławem Hermanem, którym – jako władcą mniej wybitnym – znacznie łatwiej było sterować.

W ogólnym rozrachunku Bolesław II Szczodry jawi się jako władca formatu europejskiego, który skutecznie przekształcił Polskę w regionalne mocarstwo. Fakt, że jego zasługi zostały w późniejszych wiekach umniejszone, jest bezpośrednim skutkiem dominacji kultu świętego Stanisława w polskiej świadomości historycznej. Śmierć biskupa, będąca finałem ich tragicznego sporu, na stulecia zdeterminowała ocenę panowania Szczodrego, spychając na dalszy plan jego wybitne osiągnięcia w budowie suwerennego i silnego państwa.

BIBLIOGRAFIA:  

1. Stanisław AndrzejSroka, Historia Węgier do 1526 roku, Bydgoszcz 2000,

2. Kosmasa Kronika Czechów. Przekład, wstęp i komentarze Maria Wojciechowska, Warszawa 1968,

3. Norbert Delestowicz, Bolesław II Szczodry: tragiczne losy wielkiego wojownika 1040/1042-2/3 IV 1081 albo 1082, Kraków 2016,

4. Tadeusz Grudziński, Bolesław Śmiały Szczodry i biskup Stanisław: dzieje konfliktu, Warszawa 1986,

5. Krzysztof Benyskiewicz, Książę Polski Władysław I Herman 1079-1102, Zielona Góra 2010,

6. Stanisław Rosik, Bolesław Szczodry i jego czasy, Wrocław 2002.

💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:

https://suppi.pl/speculumeuropae

💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:

09 1460 1181 2025 0084 5728 0002

 

Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!