10 lub 11 maja 1034 r. zmarł Mieszko II Lambert. Pozostawił swojemu jedynemu synowi Kazimierzowi I na powrót zjednoczone księstwo polskie. Młody książę miał wówczas około 18 lat, czyli był już w wieku pozwalającym na samodzielne rządy. Wkrótce jednak możni powstali przeciwko niemu i musiał udać się na wygnanie na Węgry, którymi aktualnie rządził Stefan I Święty pozostający w ścisłym sojuszu z Brzetysławem I księciem czeskim. Prawdopodobnie z powodu tego czesko-węgierskiego sojuszu młody Piast był przetrzymywany w „areszcie domowym” na Węgrzech. Niestety nie znamy dokładnej daty upadku władzy Piastów w Polsce, można tę datę umiejscowić gdzieś około 1037-1038 r. Przy czym za pierwszy symptom kłopotów Kazimierza można uznać rok 1036, kiedy to Otton ze Scheinfurtu margrabia Nordgau zerwał zaręczyny z jego ciotką Matyldą Bolesławówną. Sytuacja Kazimierza uległa zmianie w sierpniu 1038 r., kiedy to zmarł Stefan Święty, a tron węgierski przejął jego siostrzeniec, wenecki patrycjusz imieniem Piotr Orseolo, który nie zważając na sojusze z Przemyślidami, pomógł wygnańcowi udać się do rodziny swojej matki w Niemczech. Możliwe, że czyn króla Węgier był podyktowany zaniepokojeniem wzrostem terytorialnym państwa czeskiego i osobistej potęgi Brzetysława.
W tym burzliwym okresie w Wielkopolsce wybuchł bunt ludowy, skierowany przeciwko możnym panom i instytucjom Kościoła, mający również podłoże społeczne i ekonomiczne. Nastąpił masowy powrót do wierzeń słowiańskich, pogańskich praktyk religijnych. Na Mazowszu ukształtowało się niezależne państwo Miecława (Masława), które nie uznawało zwierzchnictwa Piastów. Podobnie, na Pomorzu władzę przejęła miejscowa dynastia, co oznaczało uniezależnienie się tego regionu od Polski. W 1038 r., wykorzystując głęboki kryzys wewnętrzny Polski i trwający brak silnej władzy książęcej, książę czeski Brzetysław I najechał zbrojnie Polskę, kierując się chęcią zdobycia łupów i wzmocnienia pozycji Czech. Jego wojska złupiły Wielkopolskę, niszcząc siedziby biskupie w Poznaniu i Gnieźnie oraz kolegiatę w Kruszwicy. Ze zdewastowanego Gniezna Brzetysław wywiózł do Pragi bezcenne relikwie św. Wojciecha, Radzyma Gaudentego i pięciu eremitów, a także ogromny złoty krzyż ofiarowany przez Mieszka I oraz złote tablice wysadzane klejnotami i wiele innych cennych przedmiotów. Najazd Brzetysława był ogromnym ciosem dla osłabionej Polski, pogłębiając chaos wewnętrzny i znacząco obniżając jej prestiż na arenie międzynarodowej. Gall Anonim w swojej kronice zapisał:
„I tak długo wspomniane miasta pozostawały w opuszczeniu, że w kościele św. Wojciecha Męczennika i św. Piotra Apostoła dzikie zwierzęta znalazły legowiska.”
Ponadto Czesi zburzyli budowle sakralne w Poznaniu, prawdopodobnie pierwszą katedrę wzniesioną za panowania Mieszka I w związku z chrztem. Splądrowali również grobowiec tego władcy, czego dowodem może być m.in. czeska moneta odnaleziona w ruinach, co sugeruje naruszenie miejsca pochówku. Brzetysław zniszczył także zamek oraz kamienny kościół, ważny ośrodek piastowski, na wyspie Jeziora Lednickiego. Z Giecza, znaczącego ośrodka rzemieślniczego, którego ludność poddała się bez walki, przesiedlił licznych rzemieślników do Czech, do miejscowości zwanej odtąd Hedčany (od czeskiej nazwy Giecza – Hedeč). W drodze powrotnej Brzetysław przyłączył do swojego państwa Śląsk oraz Małopolskę, prowincje, które niegdyś Mieszko I odebrał Czechom.
Tymczasem książę Kazimierz, który dotarł do Niemiec, dzięki silnym rodzinnym powiązaniom swojej matki Rychezy (wnuczki cesarza Ottona II) zdołał nawiązać kontakt z dworem króla niemieckiego Henryka III. Prawdopodobnie dzięki protekcji swoich wpływowych wujów – Ottona, hrabiego palatyna Lotaryngii (reńskiego), oraz Hermana II, arcybiskupa Kolonii – którzy wyjednali u swojego kuzyna Henryka III, nowego króla niemieckiego, otrzymał znaczące wsparcie militarne. Henryk III udzielił Kazimierzowi około 500 ciężkozbrojnych rycerzy niemieckich i sfinansował jego wyprawę powrotną do Polski. Na decyzję Henryka III wpłynęły nie tylko więzy krwi łączące go z Kazimierzem, ale również obawy przed nadmiernym wzmocnieniem księcia czeskiego Brzetysława oraz względy religijne. W obliczu reakcji pogańskiej w Polsce Kazimierz był postrzegany jako gwarant utrzymania i odbudowy wiary chrześcijańskiej na tych ziemiach. Oczywiście przychylność dworu niemieckiego została przypieczętowana ustępstwami politycznymi: Kazimierz I Odnowiciel złożył hołd lenny Henrykowi III, uznając jego zwierzchnictwo nad odzyskaną ojcowizną. Dowodem na tę lenną zależność Piasta jest fakt, że książę regularnie pojawiał się na zjazdach z królem niemieckim oraz poddawał się jego cesarskim werdyktom.
Swojej pomocy udzielił również Jarosław Mądry, wielki książę Rusi Kijowskiej, którego siostrę, Marię Dobroniegę, poślubił Kazimierz. To małżeństwo wzmacniało pozycję Piastów i wpisywało się w szerszą strategię polityczną Jarosława Mądrego, który prawdopodobnie chciał osłabić Miecława, władcę Mazowsza, walczącego z Rusią w sojuszu z Prusami i Jaćwingami, stanowiącymi zagrożenie dla jego granic. Młody Piast powrócił do Wielkopolski, rozpoczynając proces odbudowy swojej władzy w Polsce. W 1040 r. zorganizował wyprawę na Śląsk, demonstrując swoją siłę i dążenie do odzyskania utraconych ziem, co skłoniło Brzetysława do rozmów i zawarcia układu w Ratyzbonie w 1041 r. Zgodnie z jego postanowieniami książę czeski zrzekł się wszystkich ziem polskich z wyjątkiem Śląska. Niezniszczony Kraków, ze względu na swoje strategiczne położenie i mniejsze zniszczenia w porównaniu z Wielkopolską, stał się główną siedzibą Piasta. W 1046 r. Kazimierz ponownie podjął próbę odzyskania Śląska, co doprowadziło do interwencji króla niemieckiego Henryka III i spotkań z Brzetysławem I najpierw na dworze królewskim w Merseburgu, a następnie w Miśni, gdzie zawarto układ pokojowy, prawdopodobnie potwierdzający czasowe pozostanie Śląska przy Czechach i regulujący inne kwestie sporne.
W 1047 r., dzięki znaczącemu wsparciu zbrojnemu hufców ruskich Jarosława Mądrego, Kazimierz zaatakował Mazowsze i pokonał Miecława, przyłączając tę dzielnicę do swojego księstwa. Prawdopodobnie przyłączył również Pomorze Gdańskie, gdyż w bitwie tej pokonani zostali książęta pomorscy, sojusznicy Miecława, choć kontrola Piastów nad tym regionem mogła być jeszcze ograniczona. W 1050 r. Kazimierz Odnowiciel, wykorzystując fakt, że cesarz Henryk III był zaangażowany w tłumienie powstania w Bawarii, ponownie wyprawił się na Śląsk i ostatecznie go zajął. Działanie to stanowiło jawne złamanie wcześniejszych ustaleń zjazdu w Merseburgu, co spowodowało skargę księcia czeskiego Brzetysława I do cesarza Henryka. Henryk III zwołał zjazd w Goslarze w listopadzie tego samego roku, na którym Kazimierz, dzięki swoim zdolnościom dyplomatycznym oraz znacznemu wsparciu ze strony matki Rychezy i wujów Ottona i Hermana, skutecznie zapobiegł groźbie niemieckiej interwencji. Spór o te ziemie rozstrzygnięto ostatecznie na zjeździe w Kwedlinburgu w 1054 r. Śląsk pozostał przy Polsce, a Kazimierz Odnowiciel zobowiązał się płacić Czechom coroczny trybut w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota, co stanowiło formę uznania ich dawnych roszczeń lub rekompensaty za utratę tej prowincji.
W 1046 r. Kazimierz odnowił biskupstwo krakowskie, a nowym biskupem został Aron, mnich iroszkocki, co wpisywało się w ówczesne tendencje do angażowania w struktury kościelne wykształconych duchownych z Irlandii, aktywnych w ruchach reformatorskich. W 1051 r. odnowione zostało biskupstwo wrocławskie z siedzibą w Ryczynie, które prawdopodobnie podporządkowano zwierzchnictwu arcybiskupa magdeburskiego, co było typowe dla organizacji kościelnej w regionie, choć mogło budzić opór polskiego kleru. Nowym biskupem wrocławskim został Hieronim. W tym samym roku zgodnie ze swoimi lennymi zobowiązaniami Kazimierz wspomógł cesarza Henryka III w jego wyprawie przeciwko Andrzejowi I, królowi Węgier, przeciwnikowi cesarza. Podczas tej kampanii oddziały polskie wzięły udział w bitwie o most nad rzeką Rabnicą, zwaną również Repczą, co świadczyło o zaangażowaniu Kazimierza w politykę cesarską.
Kazimierzowi, mimo jego wysiłków, nie udało się w pełni odnowić arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, prawdopodobnie ze względu na zniszczenia spowodowane najazdem Brzetysława, trudności w obsadzeniu tak ważnego stanowiska lub opór ze strony metropolii magdeburskiej. Niemniej jednak jego intensywne starania o odbudowę kraju po głębokim kryzysie władzy centralnej, reakcji pogańskiej oraz zniszczeniach wojennych, obejmujące nie tylko odnowienie struktur kościelnych, ale także odbudowę administracji, wzmocnienie armii i stabilizację sytuacji wewnętrznej, sprawiły, że Kazimierz został zasłużenie obdarzony przydomkiem Odnowiciela.
Kazimierz Odnowiciel zmarł 19 marca 1058 r. w Poznaniu i został pochowany w tamtejszej katedrze Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Podczas swojego niezwykle burzliwego panowania, charakteryzującego się buntami wewnętrznymi i najazdami zewnętrznymi, zdołał przywrócić fundamenty państwowości polskiej. Ostatecznie odzyskał znaczną część terytorium, które wchodziło w skład Polski za czasów jego ojca, Mieszka II Lamberta i dziada Bolesława I Chrobrego Wielkiego.
BIBLIOGRAFIA:
1. Gerard Labuda, Pierwsze państwo polskie. Kraków 1989,
2. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Piastowie a Rzesza w latach 937/939-1138, t. III/1, Warszawa 2016,
3. Jerzy Lesław Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII w.–1370), Kraków: 1999
4. Klaudia Dróżdż, Kazimierz Odnowiciel: Polska w okresie upadku i odbudowy, Wodzisław Śląski 2009,
5. Marzena Matla-Kozłowska, Pierwsi Przemyślidzi i ich państwo (od X do połowy XI wieku). Ekspansja terytorialna i jej polityczne uwarunkowania, Poznań 2008.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
