Równowaga sił przed wybuchem wojny
Roman II Wielki, książę halicko‑włodzimierski, zginął 19 czerwca 1205 r. w bitwie pod Zawichostem, pokonany przez wojska księcia krakowskiego i sandomierskiego Leszka I Białego. Był po kądzieli spokrewniony z Piastami jako wnuk Bolesława III Krzywoustego, syn jego córki Agnieszki. Prawdopodobnie wmieszał się w walki o tron krakowski między Władysławem III Laskonogim a Leszkiem I Białym. Takich bowiem informacji dostarcza nam Latopis ipatiewski:
„I rzekł [Leszek I Biały]: To diabeł zasiał wrogość między nami, albowiem Władysław [III Laskonogi] napotwarzył pomiędzy nimi, z zazdrości do przyjaźni łączącej jego [Leszka z księciem Romanem] […]”
Na wieść o śmierci Romana II Wielkiego Ruryk II Wasyl Rościsławowicz — wcześniej przez niego przymusowo postrzyżony na mnicha — natychmiast porzucił szaty mnisie i ruszył do Kijowa. Usunął z tronu wielkoksiążęcego własnego syna, Rościsława II Rurykowicza, którego Roman II osadził tam w 1204 r., pozbawiając władzy samego Ruryka. Wkrótce odnowiono sojusz smoleńskich Rościsławowiczów i czernihowskich Olegowiczów wraz z Połowcami, skierowany przeciw dominacji wołyńskich książąt w Haliczu.
Jednak wspólna wyprawa Smoleńszczan, Czernihowian i Połowców na Halicz latem 1205 r. zakończyła się bez rezultatu. Sojusznicy wygrali bitwę w polu, lecz pod murami miasta zostali rozbici przez węgierski garnizon, który — zgodnie z umową Anny‑Eufrozyny, wdowy po Romanie II Wielkim, z królem Andrzejem II — bronił Halicza.
Kronika halicko-wołyńska opisało to tak:
„Zebrawszy Ruryk Połowców i wiele Rusi przyszedł na Halicz, porzuciwszy mniszy stan, który przyjął z bojaźni wobec Romana. A gdy przyszedł na Halicz, spotkali go bojarzy haliccy i włodzimierscy u Mikulina na rzece Seret. I bili się oni cały dzień o [przeprawę przez] rzekę Seret i wielu było rannych. I nie wytrzymawszy, wrócili do Halicza. Kiedy Ruryk przyszedł do Halicza niczego nie osiągnął, albowiem wcześniej, po śmierci Romanowej, spotkał się król z jątrwią swoją w Sanoku i przyjął był Daniela jako miłego syna swego. Zostawił był u niego załogę: Mokja wielkiego, ślepookiego i Koroczjuna i Wołpta i syna jego Witomira i Błaginię i innych licznych Węgrów. Z tego powodu nie śmieli Haliczanie niczego [złego] uczynić, było bowiem innych Węgrów wielu. Wówczas dwaj książęta połowieccy, Sutojewicze, Kotjan i Somogur natarli obaj na piechurów i ubite zostały konie pod nimi, [i dlatego] o mało ich nie ujęto. Ruryk więc wrócił do Kijowa”.
W tym miejscu należy zaznaczyć, że imię wdowy po Romanie II Wielkim nie jest znane, a jej pochodzenie pozostaje przedmiotem sporów. W historiografii funkcjonują trzy główne koncepcje. Pierwsza, bizantyńska, zakłada jej związek z rodami Angelosów lub Kamaterosów, ewentualnie inną rodziną arystokracji konstantynopolitańskiej. Druga wskazuje na możliwe pochodzenie z którejś z dynastii katolickich Europy Środkowej, co wiązano z aktywną polityką małżeńską Romanowiczów. Trzecia, obecnie coraz częściej przyjmowana w badaniach ukraińskich, sugeruje jej wywodzenie się z kręgów bojarstwa zachodnioruskiego, być może z rodzin związanych z dworem halickim.
Nie jest również pewne, jakie imię nosiła. W źródłach i literaturze pojawiają się cztery propozycje: Anna, Maria, Eufrozyna oraz — rzadziej — Agafia. W Kronice halicko‑wołyńskiej określono ją mianem „jątrew” króla węgierskiego Andrzeja II. Określenie to, jak przekonująco wyjaśnił Bronisław Włodarski, oznaczało „bratową” monarchy. Wynikało to z faktu, że Andrzej II i Roman II mieli wspólnego przodka — Mścisława I Haralda Wielkiego, który był pradziadem obu władców. Babką Andrzeja II była bowiem Eufrozyna Mścisławówna, żona Gejzy II.
Warto dodać, że w części rosyjskich opracowań pojawia się jeszcze jedna hipoteza, łącząca wdowę po Romanie z rodem Monomachowiczów, co miałoby tłumaczyć jej dobre relacje z częścią książąt suzdalskich. Nie znajduje ona jednak potwierdzenia w kronikach, które — jak zauważa Kronika halicko‑wołyńska — wspominają ją wyłącznie w kontekście jej działań politycznych po śmierci męża, bez podawania imienia: „Księżna Romanowa wzięła swoich synów i uciekła do Włodzimierza.”
Do Halicza powróciła także bojarska frakcja Kormilczyców, opowiadająca się za sprowadzeniem na tron siewierskich Olegowiczów — synów Igora Światosławowicza i Eufrozyny, córki Jarosława Ośmiomysła: Włodzimierza, Olega, Światosława, Romana i Rościsława.
Już w 1205 r. Ruryk II Wasyl oddał Olegowiczom Biełgorod. Najprawdopodobniej uznali oni jego prawa do Kijowa w zamian za pomoc w zdobyciu Halicza.
Olegowicze, Rościsławowicze i Połowcy zwołali w 1206 r. bezprecedensowy zjazd w Czernihowie. W spotkaniu uczestniczyli książę czernihowski Wsiewołod IV Światosławicz Czermny z krewnymi, książę siewierski Włodzimierz Igorewicz z krewnymi, Mścisław III Romanowicz Stary z bratankami oraz przedstawiciele Połowców. Nie wiadomo, jakie zapadły tam decyzje, lecz wkrótce przeprowadzono nową wspólną wyprawę na Halicz. Do sojuszu tego dołączył także szwagier Wsiewołoda IV Czermnego, książę krakowski Leszek I Biały — ten sam, przeciw któremu w poprzedniej wyprawie poległ Roman II Wielki.
Najpóźniej, bo w czerwcu 1206 r. Romanowicze wraz z matką schronili się we Włodzimierzu, który wkrótce został zaatakowany przez Polaków. Król węgierski Andrzej II, unikając bezpośredniego starcia z całą koalicją, przeprowadził wyprawę pod Włodzimierz Wołyński, by wesprzeć Romanowiczów i pokrzyżować plany Piastów. Ostatecznie pod Włodzimierzem doszło do spotkania Leszka I Białego z Andrzejem II i uzgodnienia podziału stref wpływów: król węgierski miał objąć opiekę nad ziemią halicką, a książę krakowski nad Wołyniem. Anna‑Eufrozyna utrzymała księstwo włodzimierskie, zaś Andrzej II zamierzał przekazać Halicz księciu perejasławskiemu Jarosławowi II. Po tych ustaleniach Leszek I Biały wycofał się do Polski. To samo uczynił Andrzej II.
Sukces Olegowiczów (1206–1207)
Haliczanie zgodzili się przyjąć Igorowiczów, lecz próbę zajęcia Halicza — w porozumieniu z królem węgierskim — podjął Jarosław II, syn Wsiewołoda III Juriewicza Wielkie Gniazdo, panujący w Perejasławiu, który od 1155 r. pozostawał we władaniu książąt włodzimiersko-suzdalskich, czyli Jurjewiczów. Ta akcja, choć zakończyła się niepowodzeniem, doprowadziła do zerwania Olegowiczów zarówno z Rurykiem II Wasylem, jak i z wielkim księciem włodzimierskim Wsiewołodem III Wielkie Gniazdo. Igorowicze umocnili się w Haliczu (Włodzimierz III — w Haliczu, Światosław III — na Wołyniu, Roman II — w Dźwinogrodzie), natomiast Wsiewołod IV Czermny wypędził Ruryka II Wasyla z Kijowa, a Jarosława II z Perejasławia, gdzie osadził syna swojego, Michała, lecz ten nie zdołał utrzymać długo miasta.
O czym też wspomina Kronika halicko-wołyńska:
„Kiedy upłynęło mało czasu przywiedli [Haliczanie] Kormilczyczów, których wygnał wielki książę Roman z powodu ich niewierności. Popierali bowiem Igorowiczów. Posłuchawszy ich haliccy bojarzy posłali po nich i posadzili w Haliczu Włodzimierza, a Romana w Zwienigorodzie. [Z tej przyczyny] księżna Romanowa wziąwszy dzieci swoje zbiegła do Włodzimierza. I jeszcze chciał Włodzimierz wykorzenić plemię Romanowe z pomocą bezbożnych Haliczan. Posłał tedy Włodzimierz za poradą bojarów halickich w [tej] sprawie popa do włodzimierzan, by rzekł im: »Nie ostanie się gród wasz, jeśli mi nie wydacie Romanowiczów [i] jeśli nie przyjmiecie brata mego Światosława aby panował we Włodzimierzu«. Włodzimierzanie chcieli zabić posła. Mstibog i Monczjuk i Niczifor [jednak] rzekli: »Nie podoba się nam zabicie posła«, mieli bowiem oszustwo w sercu swoim, gdyż chcieli zdradzić swój gród. Uratowany [więc] został przez nich pop”.
W tej sytuacji księżna wdowa Anna-Eufrozyna wraz z dziećmi Danielem i Wasylkiem zimą 1206/1207 r., a najpóźniej przed 28 lutym 1207 r., uciekła na dwór księcia krakowskiego Leszka I Białego. Ten zaś przyjął ją z honorami i udzielił schronienia. W tym miejscu należy też przypomnieć, że księżna była jątrwią (bratową) Leszka I Białego jako wdowa po jego „bracie” (czyli kuzynie). Roman II Wielki był podobnie jak książę krakowski wnukiem Bolesława III Krzywoustego.
Na początku 1207 r. Leszek I Biały wysłał Daniela I Romanowicza z posłem Więcesławem Łysym na Węgry. Kronika halicko-wołyńska informuje nas jakie słowa nakazał przekazać królowi węgierskiemu Leszek I Biały:
„Ja nie zapamiętałem zwady Romanowi, tobie [zaś] był przyjacielem, przysięgaliście sobie, jako zostawszy przy życiu do plemienia jego mieć miłość [będziesz]. Teraz zaś [spadło] wygnanie na nich, chodźmy [więc] teraz obaj wziąć [Halicz] i oddajmy im ich ojcowiznę”.
Rurykowi II Wasylowi udało się odzyskać Kijów, lecz już zimą 1206/07 roku Wsiewołod IV Czermny wraz z braćmi i Połowcami przez trzy tygodnie bezskutecznie oblegał miasto. Następnie w 1207 r. — wspólnie ze książętami turowskimi Włodzimierzem i Rościsławem Świętopełkowiczami oraz księciem halickim Włodzimierzem Igorowiczem — zdołał wypędzić Rościsławowiczów nie tylko z Kijowa, lecz także Mścisława III Starego z Biełgorodu i Mścisława II Udałego z Torczeska.
Sukces Monomachowiczów (1207-1208)
Książęta riazańscy pozostawali w bliskich związkach rodzinnych z książętami czernihowskimi: Roman Glebowicz, książę riazański, był żonaty z siostrą Wsiewołoda IV Czermnego, a książę proński Michał Wsiewołodowicz— z córką Wsiewołoda IV Czermnego. Po tym, jak Rościsławowicze zostali wyparci z południa, pod bezpośrednią lub pośrednią kontrolą Wsiewołoda IV Czermnego znalazł się obszar od Halicza i Turowa na zachodzie po Riazań na wschodzie, a także cała stepowa granica Rusi z Połowcami. To doprowadziło do konsolidacji sił jego przeciwników zarówno na Rusi, jak i na Zachodzie.
W tym samym 1207 r. Wsiewołod III Wielkie Gniazdo ogłosił wyprawę na Czernihów z udziałem Nowogrodzian, Ładożan i Pskowian których przyprowadził jego najstarszy syn książę nowogrodzki Konstantyn Mądry, oraz książąt riazańskich.
Sytuacja jednak nieco się skomplikowała. Bratankowie księcia riazańskiego Romana Glebowicza – Gleb i Oleg Włodzimierzowicze, książęta prońscy, donieśli Wsiewołodowi III Wielkie Gniazdo o rzekomym sojuszu Romana i jego brata Światosława księcia prońskiego z księciem czernihowskim Rurykiem Rościsławiczem, skierowanym przeciwko wielkiemu księstwu włodzimierskiemu. Na tej podstawie Wsiewołod III Wielkie Gniazdo wezwał do siebie Romana i Światosława, wtrącając ich do więzienia. Pojmano również ich bratanków Ingwara i Jerzego Igorowiczów. Próba ich uratowania przez bratanka Romana Igorowicza zakończyła się niepowodzeniem.
Dwóch najstarszych z nich, Roman i Światosław Glebowicze, zmarło w więzieniu we Włodzimierzu, a zamiast na Czernihów wojska skierowano przeciw czernihowskim sojusznikom w Riazaniu. W 1207 r. książę muromski Dawid Jurjewicz przyszedł z pomocą Wsiewołodowi III Wielkie Gniazdo podczas jego wyprawy na ziemie księstwa riazańskiego. Książę proński Michał Wsiewołodowicz uciekł do Czernihowa do swego teścia, Wsiewołoda IV Czermnego. Mieszkańcy miasta, pod wodzą Izjasława, brata stryjecznego Michała Wsiewołodowicza, bronili miasta przez sześć tygodni, oczekując na pomoc z Riazania, ale doświadczyli dotkliwego niedoboru żywności i wody. Po nieudanej próbie odsieczy wojsk riazańskich miasto poddało się zwycięzcy. Izjasław został uwolniony, a Wsiewołod III Wielkie Gniazdo oddał Prońsk swojemu sojusznikowi, Olegowi prońskiemu, który był jednym z oblegających.
Riazań i Biełgorod zostały spalone w 1208 r., a Wsiewołod III Wielkie Gniazdo podjął próbę podziału księstwa między Olega prońskiego, Dawida Jurjewicza, księcia muromskiego, a następnie swoich namiestników, w tym syna Jarosława.
Ruryk II Wasyl wykorzystując zamęt wokół Riazania w 1207 r. zdołał powrócić do Kijowa, a w 1208 r. — przy wsparciu księcia krakowskiego Leszka I Białego — Światosław III Igorowicz został wypędzony z Wołynia; na jego miejsce osiadł przedstawiciel miejscowej dynastii, Aleksander Wsiewołodowicz. Węgrzy zaczęli wywierać nacisk na Halicz: najpierw Włodzimierz Igorowicz został wypędzony przez własnego brata Romana, a po dwóch latach przywrócono go z powrotem — również dzięki pomocy węgierskiej. W tym czasie Włodzimierz przesyłał królowi węgierskiemu bogate dary, „kupując” sobie pokój.
Zimą 1208/1209 roku Michał Wsiewołodowicz i Izjasław Włodzimierzowicz prońscy dokonali najazdu na okolice Moskwy, lecz zostali odparci przez księcia włodzimierskiego Jerzego Wsiewołodowicza.
Rozłam Rościsławowiczów z Wsiewołodem III Wielkie Gniazdo w 1209 r.
Już zimą 1208/1209 roku Rościsławowicze zajęli Nowogród Wielki, wchodząc tam w bezpośredni konflikt z Wsiewołodem III Wielkie Gniazdo. Książę toropiecki Mścisław II Udały został zaproszony do Nowogrodu Wielki przez mieszczan, którzy pojmali swojego dotychczasowego księcia Światosława III Gabriela, syna Wsiewołod III Wielkie Gniazdo, oraz uwięzili bojarów włodzimierskich. Wsiewołod III Wielkie Gniazdo wyruszył na wyprawę przeciw Torżkowi, nazywając się „ojcem” Mścisława (kuzyn Mścisława, Rościsław Rurykowicz, był mężem córki Wsiewołoda), jednak musiał się wycofać. W pierwszych latach swego nowogrodzkiego panowania Mścisław II Udały przeprowadził dwie wyprawy przeciw Estom.
W 1210 r. Rościsławowicze po raz pierwszy bezpośrednio starli się z Igorowiczami na południowym zachodzie. Rościsław II Rurykowicz na krótko (prawdopodobnie w styczniu–lutym) objął władzę w Haliczu.
Następnie, zgodnie z tradycyjną wersją, w 1210 r. do Kijowa powrócił Wsiewołod IV Czermny, ustępując Rurykowi II Wasylowi Czernihów. Jednak według drugiej wersji Ruryk II Wasyl zmarł w 1210 r., co umożliwiło zajęcie Kijowa przez Wsiewołoda IV Czermnego. Rurykiem, który zasiadł w Czernihowie, był natomiast Ruryk Olegowicz, starszy bratanek Wsiewołoda IV Czermnego. Sytuację, w której objął on Czernihów mimo żyjących stryjów (Gleba i Mścisława Światosławowiczów), tłumaczy się tym, że tamci zajęli stolice położone bliżej Kijowa – np. Gleb Światosławowicz panował Perejasławiu. Wiadomo też, że Jarosławowicze, starsi od Ruryka Olegowicza, w 1212 r. zajmowali Wyszogród na ziemi kijowskiej. W 1210 r. Perejasław został zwrócony Wsiewołodowi III Wielkie Gniazdo. Po jego śmierci Jerzy II wysłał tam brata Włodzimierza, lecz ten w 1215 r. został pokonany i wzięty do niewoli przez Połowców sprzymierzonych z Rościsławowiczami. Kolejny książę suzdalski pojawił się w Perejasławiu dopiero w 1227 r.
Dalsze wydarzenia
W tej sytuacji zawarto pokój między Wsiewołodem III Wielkie Gniazdo a Olegowiczami. W celu jego przypieczętowania 10 kwietnia 1211 r. Jerzy II, poślubił księżniczkę czernihowską Agafię, córkę Wsiewołoda IV Czermnego.
We wrześniu 1211 r. Igorowicze zostali wyparci z Halicza przez Węgrów i książąt wołyńskich, a dwóch z nich powieszono. Jednak dopiero po śmierci Wsiewołoda III Wielkie Gniazdo (15 kwietnia 1212 r.) Wsiewołod IV Czermny oskarżył Rościsławowiczów o śmierć braci, aby całkowicie wyprzeć ich z południa. W odpowiedzi Olgowicze zostali wygnani z Kijowa przez smoleńskich Rościsławowiczów przy wsparciu Nowogrodzian już w czerwcu 1212 r., a Węgrzy — z Halicza, począwszy od 1214 r.
Po śmierci Wsiewołoda III Wielkie Gniazdo księciem włodzimierskim został jego syn Jerzy II, który kontynuował politykę sojuszu z Olegowiczami. Książęta riazańscy, spokrewnieni z Olegowiczami, zostali wypuszczeni z suzdalskiej niewoli. Jednocześnie narastały sprzeczności między Jerzym II a pozbawionym dziedzictwa najstarszym z Wsiewołodowiczów, Konstantynem (żonatym z córką Mścisława Romanowicza smoleńskiego), a sojusznik Jerzego II, Jarosław Wsiewołodowicz, walczył z Mścisławem II Udałym o wpływy w Nowogrodzie Wielkim, co doprowadziło do brutalnej wojny domowej w północno-wschodniej Rusi.
BIBLIOGRAFIA:
1. Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski i Adrian Jusupović, Kraków 2017,
2. Dariusz Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt halicko-wołyńskich. Poznań-Wrocław 2002,
3. Aleksandr V. Majorov, Eufrozyna Halicka. Córka imperatora bizantyńskiego na Rusi Halicko-Wołyńskiej (ok. 1176-1180 – po 1253), Kraków 2016,
4. Marek Chrzanowski, Leszek Biały. Książę krakowski i sandomierski. Princeps Poloniae (ok.1184-23/24 listopada 1227), Kraków 2013,
5. Bronisław Włodarski, Polska i Ruś: 1194-1340, Warszawa 1966,
6. Dariusz Dąbrowski, Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV wieku), Kraków 2008,
7. Dariusz Dąbrowski, Daniel Romanowicz król Rusi (ok. 1201-1264). Biografia polityczna, Kraków 2012,
8. Nagirnyj Witaliy, Polityka zagraniczna księstw ziemi halickiej i wołyńskiej w latach 1198 (1199)-1264, Kraków 2011,
9. Martin Dimnik, The Dynasty of Chernigov, 1146–1246, Cambridge 2003.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
