Wydarzenia poprzedzające konflikt
Wczesny etap tego konfliktu sięga lat 30. XII wieku i wynikał z porozumienia zawartego między braćmi: Mścisławem I Haraldem Wielkim, wielkim księciem kijowskim, a Jaropełkiem II, księciem perejasławskim. Układ przewidywał, że po śmierci Mścisława księstwo perejasławskie przejdzie w ręce jego syna, Wsiewołoda I Gabriela. Porozumienie to naruszało jednak prawa dziedziczenia przysługujące młodszym braciom z linii Monomachowiczów. Podobny układ istniał również między Wiaczesławem I a młodszymi przedstawicielami tej linii i dotyczył przekazania ich księstw — Wołynia i Suzdala — w ręce ich własnych synów.
W 1127 r. Mścisław I Harald Wielki nie przywrócił Jarosława Światosławowicza, księcia muromskiego, na tron czernihowski, z którego wcześniej wygnany został przez swojego bratanka, a zarazem zięcia Mścisława — Wsiewołoda II Olegowicza. Aby teść nie interweniował w sprawy Czernihowa, Wsiewołod przekazał mu w zamian Kursk i Posiemie (ziemie nad rzeką Sejm). W rezultacie książęta czernihowscy utracili kontrolę nad ziemiami muromsko-riazańskimi.
W 1139 r. jeszcze za rządów Jaropełka II w Kijowie, Olegowicze, wykorzystując konflikt między młodszymi Monomachowiczami a ich bratankami Mścisławowiczami i opowiadając się po stronie tych ostatnich, zdołali odzyskać księstwo kurskie. 18 lutego 1139 r. w Kijowie zmarł wielki książę Jaropełk II. Jeszcze w tym samym miesiącu do stolicy przybył kolejny według starszeństwa przedstawiciel Monomachowiczów, Wiaczesław I. Jednak już w marcu został obalony przez Wsiewołoda II Olegowicza, księcia czernihowskiego, a Dawidowicze — Włodzimierz i Izjasław — otrzymali ziemię czernihowską. Młodsi Olegowicze, władający księstwem nowogrodzko‑siewierskim, podjęli próbę opanowania Perejasławia, lecz zakończyła się ona niepowodzeniem.
Jerzy Dołgoruki, którego syn Rościsław panował w Nowogrodzie Wielkim, próbował skłonić Nowogrodzian do wyprawy na południe przeciwko Wsiewołodowi II, lecz nie uzyskał ich poparcia. W odpowiedzi Jerzy po raz pierwszy w dziejach wewnętrznych walk na Rusi zajął Torżok.
Nowogrodzianie uwięzili Rościsława Jurjewicza i ponownie wezwali na tron Światosława Olegowicza, a następnie Światosława III, syna wielkiego księcia kijowskiego Wsiewołoda II Olegowicza.
Wkrótce Wsiewołod II Olegowicz, obawiając się powrotu Rościsława Jurjewicza do Nowogrodu Wielkiego, zgodził się na propozycję Izjasława II Pantelejmona i w 1142 r. wysłał do Nowogrodu Świętopełka Mścisławowicza, brata Izjasława. Na decyzję tę wpływ miała wielka księżna Maria (Agafia), żona Wsiewołoda II Olegowicza, a zarazem siostra Izjasława II i Świętopełka.
Panowanie Izjasława II Pantelejmona w Kijowie (1146–1149)
30 lipca lub 1 sierpnia 1146 r. w pod kijowskim Wyszogrodzie zmarł wielki książę kijowski Wsiewołod II Olegowicz, przekazując tron swojemu bratu, Igorowi II. Decyzja ta wywołała sprzeciw Kijowian, niezadowolonych z rządów zmarłego i niechętnych temu, by miasto ponownie objął przedstawiciel linii Olegowiczów. Mieszkańcy Kijowa chcieli sami zadecydować o wyborze wielkiego księcia, dlatego wezwali na tron Izjasława II Pantelejmona, syna Mścisława I Haralda Wielkiego.
W sierpniu 1146 r. pod Kijowem, nad jeziorem Nadow, wojska Olegowiczów i Dawidowiczów zostały rozbite, a ich przywódcy uciekli do Czernihowa. Igor II dostał się do niewoli, a Izjasław II Pantelejmon opanował stołeczny gród.
Jednak jego stryj, Wiaczesław I, uznał wygnanie Olegowiczów ze stolicy za przywrócenie swoich dawnych praw do Kijowa. Był bowiem najstarszym żyjącym Monomachowiczem. W związku z tym przekazał tron wołyński — zwolniony po wyjeździe Światosława Wsiewołodowicza — swojemu bratankowi, Włodzimierzowi Andrzejewiczowi, co było zgodne z wcześniej zawartym układem z jego ojcem Andrzejem Dobrym.
Izjasław II Pantelejmon w odpowiedzi nie tylko zajął Wołyń, lecz także osadził w Turowie, zamiast Wiaczesława I, swojego syna Jarosława (starszy syn, Mścisław II, został osadzony w Perejasławiu). Natomiast swojemu stryjowi Wiaczesławowi I nadał mało znaczącą Peresopnicę na Wołyniu.
Dawidowicze, obawiając się działań odwetowych Izjasława II Pantelejmona, zawarli z nim sojusz przeciwko Światosławowi Olegowiczowi, wysuwając jednocześnie swoje roszczenia do księstwa nowogrodzko‑siewierskiego. W odpowiedzi Światosław zwrócił się o pomoc do Jerzego Dołgorukiego, prosząc go o uwolnienie brata, Igora II, i obiecując w zamian uznać jego starszeństwo. Jerzy Dołgoruki przyjął tę propozycję i zapewnił Światosława, że może rozpocząć działania zbrojne.
Gdy Światosław zbierał wojsko, Dawidowicze wtargnęli na ziemię siewierską i oblegli Nowogród Siewierski. Wkrótce dołączył do nich syn wielkiego księcia, Mścisław II, wraz z Perejasławianami i Berendejami. Wspólnie spustoszyli okolicę i podjęli próbę zdobycia miasta szturmem, lecz jego obrońcy skutecznie odparli atak.
W grudniu 1146 r. Jerzy Dołgoruki — opóźniony przez najazd na swoje ziemie dokonany przez Rościsława Jarosławowicza, księcia muromsko‑riazańskiego, działającego na prośbę Izjasława II Pantelejmona — wysłał na pomoc Światosławowi Olegowiczowi swojego syna Iwana wraz z wojskiem. Uradowany Światosław przekazał Iwanowi połowę swojej dzielnicy: Kursk oraz miasta położone nad rzeką Sejm.
W tym samym czasie nadeszła wiadomość, że w kierunku Nowogrodu Siewierskiego zmierza wielka armia wielkiego księcia.
Światosław Olegowicz wycofał się do Karaczewa, położonego w górnym biegu Oki, zabierając ze sobą żonę, dzieci oraz żonę Igora II. W pogoń za nim ruszył Izjasław III Dawidowicz, prowadząc trzy tysiące jeźdźców.
16 stycznia 1147 r. Światosław, wspierany przez swoją drużynę i oddziały Połowców, zaatakował Izjasława niedaleko Karaczewa. Rozbił jego wojsko w lesie i zdołał uwolnić się od pościgu.
Nie czekając na nadejście głównych sił wielkiego księcia kijowskiego, Światosław spalił Karaczew i wycofał się „za las”, na ziemie Wiatyczów. Otrzymał od Jerzego Dołgorukiego tysiąc bełozerskich zbrojnych, jednak wyprawa przeciwko Dawidowiczom została przerwana z powodu nagłej choroby i śmierci Iwana Jurjewicza, która nastąpiła 24 lutego 1147 r.
Jednak już wiosną Jerzy i Światosław przeprowadzili najazdy na ziemie sojuszników Izjasława II Pantelejmona — odpowiednio na Torżok oraz na smoleńskie posiadłości w górnym biegu Protwy. Sprawa nowogrodzkich danin stała się następnie bezpośrednią przyczyną wyprawy Izjasława II i jego sojuszników na ziemię suzdalską w 1149 r. i stanowiła istotny punkt negocjacji między Izjasławem II a Jerzym w trakcie dalszej wojny.
Jednak już wiosną, po otrzymaniu informacji o sojuszu Dawidowiczów z Olegowiczami, w Kijowie doszło do zabicia Igora II — wydarzenie to miało miejsce we wrześniu 1147 r. Wkrótce potem Dawidowicze zwrócili Światosławowi Nowogród Siewierski, zatrzymując jednak Kursk.
Światosław otrzymał od Jerzego Dołgorukiego pomoc w postaci innego jego syna — Gleba — którego wysłał z silną drużyną i osadził w Kursku, wypędzając stamtąd Mścisława II. Znamienne jest, że mieszkańcy Kurska, podobnie jak później Perejasławia i Kijowa, odmówili walki przeciwko przedstawicielowi linii Monomachowiczów.
W 1148 r. Izjasław II Pantelejmon zaniepokojony zbliżeniem Olegowiczów z Dawidowiczami wyruszył — wspierany posiłkami węgierskimi — na Czernihów.
Izjasław II i oddziały węgierskie przekroczyli Dniepr i spustoszyli ziemie księstwa czernihowskiego nad Desną, licząc na to, że zmuszą Światosławiczów do stoczenia walnej bitwy. Ci jednak nie zdecydowali się opuścić murów miejskich.
Wobec braku reakcji przeciwnika Izjasław II Pantelejmon skierował się następnie ku Lubeczy, skąd Światosławicze czerpali znaczne dochody. W odpowiedzi Światosławicze poprowadzili przeciwko niemu swoje wojska, łącząc po drodze siły z książętami riazańskimi oraz oddziałami Połowców.
Wrogie armie zajęły pozycje po obu brzegach rzeki płynącej w pobliżu Lubeczy, co uniemożliwiało bezpośrednie starcie. Walki ograniczały się do potyczek między łucznikami obu stron.
Niezwykle obfite, jak na zimę, opady deszczu zmusiły Izjasława II Pantelejmona do odwrotu za Dniepr. Podczas odwrotu część oddziałów węgierskich załamała się pod lodem jeziora w pobliżu Lubeczy.
Izjasław II Pantelejmon odniósł jednak strategiczne zwycięstwo. Dawidowicze i Światosławicze, nie otrzymawszy pomocy od Jerzego Dołgorukiego, byli zmuszeni zawrzeć z nim sojusz i zgodzić się na udział we wspólnej wyprawie przeciwko księstwu suzdalskiemu, choć ostatecznie powstrzymali się od podjęcia działań wojennych.
Następnie do Izjasława przybył najstarszy syn Jerzego, Rościsław, niezadowolony z tego, że ojciec zawarł sojusz z Olegowiczami i wysłał go im na pomoc przeciw Izjasławowi — jak podaje Latopis Ławrentiewski — albo według Latopisu Hipackiego, z powodu nieotrzymania od ojca własnej dzielnicy. Izjasław nadał mu ją, a Rościsław uznał jego starszeństwo.
W posiadanie Rościsława weszło sześć miast: Busk, Międzybóż, Kotelnica, Gródek Osterski (z którego wielki książę wypędził jego brata, Gleba) oraz dwa kolejne, których nazwy nie zachowały się w źródłach.
W 1148 r. prawdopodobnie 14 września, w Gródku Osterskim odbył się zjazd książąt, podczas którego postanowiono, że zimą 1149 r. zostanie zorganizowana wyprawa przeciwko Jerzemu Dołgorukiemu, mająca ukarać go za szkody wyrządzone Nowogrodowi Wielkiemu.
Na początku 1149 r. Izjasław II Pantelejmon, pozostawiwszy w Kijowie swojego brata Włodzimierza III, zorganizował wyprawę na księstwo suzdalskie. U ujścia Miedwiedicy wyznaczono miejsce koncentracji sprzymierzonych wojsk, lecz ostatecznie stawił się jedynie jego brat, Rościsław I Michał, prowadząc oddziały kijowskie i smoleńskie.
Książęta czernihowsko‑siewierscy przyjęli postawę wyczekującą i zatrzymali się w pobliżu północno‑wschodnich granic, w lasach Wiatyczów, nie angażując się w działania ofensywne.
Od ujścia Miedwiedicy sojusznicy ruszyli w kierunku Uglicza, a następnie dotarli do ujścia Mołogi, skąd Izjasław II Pantelejmon wysłał oddziały, by splądrowały przedmieścia Jarosławia. Był to moment największego postępu całej wyprawy.
Dalszą kampanię zaczęły jednak utrudniać wiosenne roztopy — konie grzęzły w rozmokłym śniegu aż po brzuch — co znacząco spowolniło marsz. Jerzy Dołgoruki konsekwentnie unikał bezpośredniej bitwy, wyczerpując przeciwnika i licząc na to, że trudne warunki pogodowe zatrzymają ofensywę Izjasława.
Sojusznicy splądrowali posiadłości Jerzego nad Wołgą i wyprowadzili z jego ziem około siedmiu tysięcy jeńców. Książęta czernihowsko‑siewierscy, mimo że formalnie wyruszyli na wyprawę, nie wzięli udziału w działaniach zbrojnych. Pozostali na ziemi Wiatyczów, zachowując postawę wyczekującą.
Po powrocie do Kijowa bojarzy donieśli Izjasławowi II Pantelejmonowi, że Rościsław Jurjewicz spiskował przeciwko niemu, rzekomo podburzając mieszkańców Kijowa oraz Berendejów. Wielki książę dał wiarę tym oskarżeniom, mimo że Rościsław stanowczo zaprzeczył swojej winie i zażądał konfrontacji z oskarżycielem. Izjasław II Pantelejmon pozbawił go dzielnicy i odesłał skutego do ojca.
Rościsław Jurjewicz, stawiwszy się przed ojcem w Suzdalu, okazał skruchę i oświadczył, że cała ziemia kijowska oraz Czarni Kłobucy są niezadowoleni z Izjasława II Pantelejmona i pragną, aby to Jerzy Dołgoruki został ich księciem. Sam Jerzy był głęboko oburzony haniebnym potraktowaniem syna — uważał bowiem, że wszystko, co wydarzyło się w Kijowie, stanowi osobistą zniewagę wymierzoną właśnie w niego.
Wykorzystując ten formalny pretekst, Jerzy Dołgoruki ruszył na południe. Połączył się ze Światosławem Olegowiczem, księciem siewierskim oraz z oddziałami Połowców, po czym zażądał od Izjasława II Pantelejmona wydania Perejasławia. Izjasław odmówił. Na pomoc przybył mu Izjasław III Dawidowicz, natomiast jego brat Włodzimierz Dawidowicz, książę czernihowski, zachował neutralność. 23 sierpnia 1149 r. doszło do bitwy pod Krasnym Dworem niedaleko Perejasławia, którą Izjasław II Pantelejmon i Izjasław III Dawidowicz przegrali. Miasto poddało się bez walki. Izjasław II Pantelejmon uciekł do Kijowa, a Jerzy Dołgoruki ruszył za nim na stolicę.
Jednak Kijowianie — podobnie jak wcześniej Perejasławianie — odmówili walki przeciwko Jerzemu Dołgorukiemu. Wobec tego Izjasław II Pantelejmon, po naradzie z kijowianami i bratem Rościsławem I Michałem, zbiegł do Łucka na Wołyniu.
Panowanie Jerzego Dołgorukiego w Kijowie (1149–1150)
Zająwszy Kijów, Jerzy Dołgoruki odebrał Włodzimierzowi Dawidowiczowi Kursk, który zwrócił Światosławowi i oddał mu Turów. Swoim synom nadał: Rościsławowi — Perejasław, Andrzejowi Bogolubskiemu — Wyszogród, Borysowi — Biełgorod, Glebowi — Kaniów, a Wasylkowi — Suzdal.
Jerzy Dołgoruki był w sojuszu z Władymirkiem, księciem halickim. Został on przypieczętowany małżeństwem ich dzieci — Olgi Juriewny z Jarosławem Ośmiomysłem. Sojusz był wymierzony przeciwko Izjasławowi II Pantelejmonowi.
Otrzymawszy pomoc od Polaków, Węgrów i Czechów, Izjasław II Pantelejmon wysłał poselstwo do swego stryja Wiaczesława I, zapraszając go na tron kijowski i grożąc, że w razie odmowy uderzy na jego dzielnicę — Peresopnicę. Jednak najazd Prusów na Polskę oraz zagrożenie Węgier ze strony Władymirka, księcia halickiego, zmusiły sojuszników Izjasława do wycofania się.
Izjasław II Pantelejmon wymyślił sobie, że będzie rządzić Kijowem przy pomocy Wiaczesława I. Jednak Wiaczesław I wybrał sojusz ze swoim młodszym bratem, Jerzym Dołgorukim, i razem walczyli ze swoim bratankiem Izjasławem II Pantelejmonem.
Rozejm w Peresopnicy
Izjasław II Pantelejmon był spokrewniony z wieloma dworami europejskimi. Przybywszy do Włodzimierza Wołyńskiego, Izjasław II Pantelejmon rozpoczął negocjacje ze swoimi zagranicznymi krewnymi — władcami Węgier, Czech i Polski. Jego siostra Eufrozyna była żoną Gejzy II, króla węgierskiego, bratanica Wierzchosława (Anastazja) nowogrodzka — żoną Bolesława IV Kędzierzawego, księcia mazowieckiego i krakowskiego. Ponadto siostra tego Piasta Agnieszka, była żoną Mścisława II, syna Izjasława II Pantelejmona. Jego kolejny syn, Jarosław II, poślubił córkę króla czeskiego Władysława II. Dzięki tym powiązaniom Izjasław mógł liczyć na szerokie wsparcie polityczne i militarne w walce o odzyskanie Kijowa.
Od tego momentu wojna między książętami przestała być jedynie wewnętrzną ruską walką o władzę i stała się częścią szerszej, ogólnoeuropejskiej historii politycznej.
Władcy europejscy wyrazili gotowość udzielenia pomocy ruskiemu księciu w wojnie z Jerzym Dołgorukim. Wynikiem tych rozmów było powstanie potężnej koalicji państw Europy Wschodniej wrogich Jerzemu — Węgier, Polski, Czech i Wołynia, a także Smoleńska i Nowogrodu Wielkiego, gdzie panowali brat i syn Izjasława II Pantelejmona.
Jerzy Dołgoruki należał do młodszej linii rodu Monomachowiczów i nie posiadał bliskich powiązań dynastycznych z dworami zachodnioeuropejskimi. Jego kontakty polityczne były skierowane przede wszystkim ku południowym i wschodnim sąsiadom Rusi, zwłaszcza ku Połowcom. Jego pierwszą żoną była córka Aepy, jednego z chanów połowieckich, natomiast drugą — prawdopodobnie wysoko urodzona Greczynka.
Wśród wiernych sojuszników Jerzego znajdował się także Władymirko, książę halicki, który konsekwentnie wspierał go w rywalizacji o władzę na Rusi.
Latopis kijowski podaje, że:
„Iziasław [II Pantelejmon] zaś przyszedł do Włodzimierza [Wołyńskiego] i począł słać w Węgry do króla, zięcia swego, i w Lachy do swata swojego Bolesława [IV Kędzierzawego] i Mieszka [III Starego], i Henryka [sandomierskiego], i do kniazia czeskiego, swata swojego, Władysława, prosząc od nich pomocy, aby sami wsiedli na koń z pułkami swoimi i poszli ku Kijowu […]
A Bolesław sam przyjechał z bratem swoim Henrykiem, a Mieszka zostawili strzec ziemi od Prusów. […]
W tym też czasie przyszła wieść do Bolesława i do brata jego Henryka od brata Mieszka, że idą Prusowie na ziemię ich.”
Przypuszcza się, że Prusowie działali w porozumieniu z Jerzym Dołgorukim. Piastowie jesienią 1149 r. wycofali się z Rusi.
Starcie między Izjasławem II Pantelejmonem a Jerzym Dołgorukim miało miejsce zimą 1149/1150 r. Bitwa pod Łuckiem, choć zacięta, nie przyniosła rozstrzygnięcia. Jednak po siedmiotygodniowym oblężeniu miasto się poddało.
W Peresopnicy zawarto rozejm, na mocy którego Kijów pozostał przy Jerzym, natomiast Włodzimierz Wołyński — przy Izjasławie. Jerzy Dołgoruki zwrócił swemu bratankowi prawo pobierania daniny z Nowogrodu Wielkiego, a także jeńców i łupy zdobyte przez niego w bitwie pod Perejasławiem w sierpniu 1149 r.
Jednak obietnica zwrotu łupów wojennych nie została przez Jerzego Dołgorukiego spełniona. Warunki pokoju zawartego w Peresopnicy nie satysfakcjonowały ani jego, ani Izjasława, który nie pogodził się z utratą Kijowa.
Drugie panowanie Izjasława II Pantelejmona (1150)
Na początku lata 1150 r. Izjasław II Pantelejmon, wsparty przez wojska węgierskie, wyruszył na Kijów. Po drodze zatrzymał się na Porosiu u Czarnych Kłobuków, którzy opowiedzieli się po jego stronie i zadeklarowali gotowość walki przeciwko Jerzemu Dołgorukiemu.
Jerzy nie zdążył zwrócić się o pomoc ani do swego swata Władymirka, księcia halickiego, ani do książąt czernihowskich. W tej sytuacji, nie mając realnych możliwości obrony Kijowa, zdecydował się na ucieczkę. Tak zakończyło się jego pierwsze kijowskie panowanie, trwające niespełna rok. Izjasław II Pantelejmon ponownie objął tron, rozpoczynając swoje drugie panowanie w Kijowie.
Jerzy Dołgoruki na tronie kijowskim po raz drugi (1150-1151)
Jerzy Dołgoruki wycofał się za Dniepr i zaczął gromadzić armię na jego lewym brzegu, współdziałając z Dawidowiczami, Światosławem Olgowiczem i Światosławem III. W tym samym czasie Władymirko halicki wyruszył przeciw Izjasławowi i najechał Porosie. Załogi Czarnych Kłobuków pozostały na miejscu, natomiast główne siły wycofały się do Kijowa, aby połączyć się z Izjasławem.
Izjasław posuwał się naprzód przez Zwenigorod Kijowski (prawdopodobnie dzisiejszą Witę‑Posztową), przekroczył rzeki Stuhna i Olszanica (dzisiejszą Rakiwkę), po czym dowiedział się od zwiadowców, że wojska halickie znajdują się w górnym biegu rzeki. Obie armie rozlokowały się na przeciwległych brzegach.
27 sierpnia doszło do bitwy nad Olszanicą, którą wygrał Władymirko. Podczas odwrotu Kijowianie ponieśli ciężkie straty. Po powrocie do Kijowa Izjasław dowiedział się, że Jerzy wraz ze Światosławiczami przekroczył Dniepr, i w obliczu nadciągającego zagrożenia opuścił miasto.
Pod koniec sierpnia lub na początku września 1150 r. Jerzy Dołgoruki podszedł pod Kijów i wkroczył do miasta. Kijowianie przyjęli go chętnie, obawiając się nadejścia jego sojusznika — Władymirka halickiego, którego surowość i porywczy charakter były im dobrze znane. Tak rozpoczęło się drugie kijowskie panowanie Jerzego Dołgorukiego.
Jerzy Dołgoruki i Władymirko halicki spotkali się w Kijowie, w Ławrze Peczerskiej. Wkrótce zorganizowano pościg za Izjasławem, który wycofał się z miasta. Światosław III i Borys Jurjewicz ścigali go aż do Czarciego Lasu.
W tym samym czasie Władymirko halicki wypędził Mścisława II z zajętego wcześniej Dorohobuża, zmuszając go do ucieczki do Łucka. Następnie podszedł pod samo miasto, gdzie panował Włodzimierz III, lecz nie zdołał go zdobyć.
Po nieudanym oblężeniu wycofał się do Halicza, osadzając w Dorohobużu Mścisława Jurjewicza jako księcia peresopnickiego.
Panowanie Izjasława II Pantelejmona w Kijowie (1151-1154)
W drugiej połowie lutego lub na początku marca 1151 r. Izjasław II Pantelejmon, wsparty posiłkami przysłanymi przez króla węgierskiego Gejzę II, ponownie wyruszył na Kijów. Władymirko halicki ruszył za nim w pościg, lecz Izjasław zręcznym manewrem go zmylił i zdołał się od niego uwolnić.
Izjasław II Pantelejmon wezwał do stolicy swojego stryja, Wiaczesława I, zawierając z nim układ o wspólnym panowaniu w Kijowie. Było to posunięcie wyjątkowo zręczne, ponieważ w tym czasie Wiaczesław był najstarszym przedstawicielem linii Monomachowiczów i to on miał formalne prawo do tronu kijowskiego.
Ogłoszenie go wielkim księciem kijowskim automatycznie pozbawiało jego młodszego brata, Jerzego Dołgorukiego, podstaw do dalszego ubiegania się o władzę w Kijowie.
Warunki, na jakich Wiaczesław I przyjął tron kijowski, zostały wcześniej uzgodnione między książętami. Już następnego dnia zwrócił się on do swojego bratanka i zaoferował mu pełnię realnej władzy, przyznając otwarcie, że sam nie jest w stanie jej sprawować.
Obaj książęta zamieszkali w Kijowie: Wiaczesław w centrum miasta, natomiast Izjasław II Pantelejmon w podmiejskiej rezydencji książęcej. Ten formalny układ polityczny jednoznacznie podważał roszczenia Jerzego Dołgorukiego do tronu kijowskiego. Był to pierwszy w dziejach Rusi kijowski duumwirat.
W tej sytuacji Władymirko halicki, rozgniewany opieszałością swoich sojuszników, przerwał działania wojenne.
Od tego momentu aż do śmierci Izjasława stryj i bratanek formalnie rządzili wspólnie w latach 1151–1154, choć faktyczną władzę sprawował wyłącznie Izjasław.
Jerzy Dołgoruki nie zamierzał rezygnować ze swoich roszczeń do Kijowa i rozpoczął przygotowania do nowej wojny. Około 20 kwietnia 1151 r. książęta czernihowscy przybyli do Gródka Osterskiego, skąd ruszyli w kierunku Kijowa i zatrzymali się na lewym, dolnym brzegu Dniepru. Wkrótce nadciągnęli również Połowcy pod wodzą chana Sewencza.
Jerzy podjął próbę sforsowania Dniepru. Obie armie korzystały z łodzi nasadowych, jednak Izjasław dysponował flotyllą znacznie lepiej przygotowaną do walki. Jego łodzie wyposażono w dodatkowe pokłady, na których umieszczono oddziały abordażowe i łuczników. Ponadto każda jednostka miała dwóch sterników — na dziobie i na rufie — co pozwalało manewrować łodzią w dowolnym kierunku bez konieczności jej obracania.
Wobec tak udoskonalonej floty rzecznej Izjasława Jerzy i jego sojusznicy nie byli w stanie podjąć skutecznej próby przeprawy.
Druga próba przekroczenia Dniepru przy brodzie Wityczewskim również zakończyła się niepowodzeniem. Wówczas część armii Jerzego, wspierana przez Połowców, niezauważenie zeszła jeszcze dalej w dół rzeki, do brodu Zarubskiego, położonego niemal naprzeciwko Perejasławia. Niewielki posterunek w Zarubiu nie był w stanie stawić skutecznego oporu, a jego załoga uciekła do Izjasława II Pantelejmona.
Wkrótce potem Jerzy Dołgoruki podszedł z głównymi siłami pod Zarub i również przekroczył Dniepr. Izjasław, świadomy zagrożenia, wycofał swoje wojska do Kijowa i rozlokował je wzdłuż zewnętrznego pierścienia umocnień, otaczając miasto kilkoma ciągłymi liniami obronnymi.
Zgodnie z jego planem Jerzy i jego sojusznicy, napotkawszy tak silnie ufortyfikowaną pozycję, mieli nieuchronnie wycofać się spod Kijowa — a wtedy Izjasław zamierzał zadać im decydujący cios.
Jerzy Dołgoruki i jego sojusznicy rozłożyli obóz nad rzeką Łybidą, prawym dopływem Dniepru. Jego ofensywa nie objęła całej linii frontu, lecz jedynie wybrane, odizolowane odcinki. W kilku miejscach wojskom Jerzego udało się nawet przekroczyć Łybidę, jednak nie potrafił on wykorzystać tego chwilowego sukcesu.
Izjasław II Pantelejmon szybko przegrupował swoje siły, odparł natarcie, a następnie przypuścił zdecydowany kontratak na oddziały, które przedostały się na drugi brzeg. Bitwa trwała do wieczora. Armia Jerzego nie wytrzymała uderzenia, a w starciu zginął chan połowiecki Sewencz.
Starcie kijowskie nad Łybidą zakończyło się więc porażką Jerzego. Kronika nie podaje dokładnej daty, lecz wymienia dni tygodnia: bitwa odbyła się w poniedziałek, a we wtorek Izjasław II Pantelejmon wraz z bratem Rościsławem I Michałem i stryjem Wiaczesławem I wyruszył z Kijowa.
Po przegranej bitwie nad Łybidą Jerzy Dołgoruki udał się do Biełgorodu pod Kijowem. Zamierzał tam przeczekać, aż połączy siły ze swoim sojusznikiem, Władymirkiem halickim i kontynuować wojnę. Miasto jednak pozostało wierne Mścisławowiczom — nie otworzyło Jerzemu bram i przygotowało się do obrony. Biełgorod był dobrze ufortyfikowany, dlatego Jerzy nie podjął próby zdobycia go szturmem.
Następnie ruszył dalej, przekraczając rzekę Stugnę w pobliżu Wasylkowa, mijając Żmijowe Wały Kijowszczyzny, a potem Mały Rut (Rutkę).
Izjasław II Pantelejmon wiedział o nadciągającym wojsku halickim i musiał za wszelką cenę zapobiec połączeniu się sił Władymirka i Jerzego. W środę zbliżył się do Wasylkowa, gdzie otrzymał wiadomość, że liczna armia węgierska, wysłana przez króla Gejzę II na jego pomoc, przekroczyła już Karpaty. Oddziały Izjasława zatrzymały się na noc przed Żmijowym Wałem, na Polu Pieriepietowskim.
Tymczasem w nocy ze środy na czwartek Jerzy Dołgoruki pomaszerował nad rzekę Uzkę (lub Uzyn) — prawdopodobnie po to, by wypasać konie na „doskonałych pastwiskach”, ponieważ cała jego armia składała się z kawalerii.
Gdy zapadł zmrok, Jerzy Dołgoruki przekroczył Rutę (Wielką Rutę) od strony rzeki Uzki, na południe od jeziora Ruckiego, i tam zatrzymał swoje wojska. W piątek o świcie Izjasław ruszył przeciw niemu, spiesząc się, ponieważ otrzymał wiadomość, że Władymirko halicki jest już blisko. Z tego samego powodu Jerzy starał się opóźnić rozpoczęcie bitwy.
Obie armie zajęły pozycje na przeciwległych brzegach jeziora utworzonego przez rozlewisko rzeki. O świcie siły Izjasława stały na wschodnim brzegu jeziora Ruteckiego (w okolicach dzisiejszej wsi Saływonky), podczas gdy wojska Jerzego znajdowały się na brzegu zachodnim.
Następnie Jerzy, manewrując między dwoma jeziorami — większym i mniejszym — przeprawił się z prawego brzegu na lewy. Izjasław, ścigając go, przeszedł z kolei z lewego brzegu na prawy, zbliżył się do Ruty i zatrzymał się na noc na południowym brzegu mniejszego jeziora Ruteckiego. Po przeciwnej stronie, na północnym brzegu tego samego jeziora, obozował Jerzy.
O świcie w sobotę obie armie stanęły w gotowości do bitwy. Jerzy Dołgoruki jedynie pozorował gotowość bojową — nie zamierzał rozpoczynać starcia przed nadejściem Władymirka halickiego i ponownie próbował uniknąć walnej bitwy. Wraz ze swoimi synami, a także Włodzimierzem Dawidowiczem, Światosławem Olegowiczem, Światosławem Wsiewołodowiczem i oddziałami połowieckimi ruszył w górę rzeki Rutec, w kierunku dzisiejszej wsi Winnyćki Stawy (dawniej Seredyna Słoboda i Seredynka).
Następnie skierował swoje wojska ku rzece Rut, w stronę wsi Pinczuki, zamierzając obejść jej bieg i tam oczekiwać nadejścia Władymirka. Ostatecznie jednak nie wykonał tego manewru, a starcie stało się nieuniknione.
Gdy Izjasław zauważył, że Jerzy się oddala, wysłał za nim lekkozbrojną kawalerię Czarnych Kłobuków. Uderzyli oni na tylną straż wycofującej się armii, zaczęli nękać jej odwód i przejmować tabor. Widząc, że nie zdoła przekroczyć Ruty i uniknąć walki, Jerzy Dołgoruki zawrócił swoje wojsko i przyjął bitwę.
Na początku bitwy zginął Włodzimierz Dawidowicz, książę czernihowski. Jego śmierć poważnie wstrząsnęła czernihowskimi sojusznikami Jerzego Dołgorukiego i doprowadziła do dezorganizacji ich szyków.
Izjasław II Pantelejmon wykazał się w bitwie osobistą odwagą. Został raniony w ramię i udo, a następnie spadł z konia. Jako pierwsi z pola walki uciekli Połowcy. Za nimi wycofali się Olegowicze z Czernihowa, a w końcu sam Jerzy Dołgoruki wraz z synami. Ucieczka okazała się wyjątkowo trudna — armia Jerzego wpadła na podmokły, zdradliwy teren, a wielu wojowników utonęło podczas przeprawy przez Rutę.
Izjasław omal nie zginął już po zakończeniu bitwy: mieszkańcy Kijowa, którzy przybyli na pole walki, nie rozpoznali go od razu i wzięli za wroga. Dopiero później rozeszła się wieść, że książę żyje.
Zwycięstwo Izjasława było całkowite.
Bitwa rozegrała się prawdopodobnie 19 lub 26 maja 1151 r., na obszarze między rzekami Rutką i Rutą, w pobliżu współczesnej wsi Hrebinky — w rejonie dzisiejszych miejscowości Winnićkie Stawy i Pinczuki.
Sprowadzeni przez syna Izjasława, Mścisława II, Węgrzy zostali pobici pod Sapahowem przez wojska halickie. Mimo porażki spełnili jednak swoje zadanie — odciągnęli siły Władymirka od decydującego starcia Izjasława z Jerzym. Mścisław II wraz ze swoją ruską drużyną zdołał wycofać się i dotrzeć bezpiecznie do Łucka.
Jerzy Dołgoruki uciekł do Trypola wraz z synami, przeprawił się łodzią przez Dniepr i pospieszył do Perejasławia. Izjasław II Pantelejmon, Rościsław I Michał i Wiaczesław I, opuściwszy pole bitwy, powrócili do Kijowa. Wkrótce potem Rościsław udał się do Smoleńska, natomiast Izjasław i Wiaczesław rozpoczęli przygotowania do wyprawy na Perejasław.
Izjasław, świadomy, że Jerzy jest teraz słabszy niż kiedykolwiek, nie zamierzał zmarnować okazji, by ostatecznie go złamać — pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działań wojennych na południu i zmusić do wycofania się na stałe do księstwa suzdalskiego.
W połowie lipca wojska Izjasława II Pantelejmona i Wiaczesława I ruszyły w kierunku Perejasławia. Towar