4 czerwca 1102 r. zmarł Władysław I Herman książę Polski w latach 1079-1102. Władca został pochowany w katedrze płockiej.
Władysław I Herman wstąpił na tron w wyniku spisku możnych, którzy pozbawili władzy jego starszego brata króla Bolesława II Szczodrego. Niestety nie znamy szczegółów tego „przewrotu pałacowego”. Obalony Bolesław II Szczodry uzyskał schronienia na Węgrzech. Część historyków przychyla się do teorii, że spisek doszedł do skutku dzięki wsparciu z zagranicy – króla Niemiec Henryka IV i księcia Czech Wratysława II.
Zmiana na tronie polskim wpisała się w ogólnoeuropejską politykę – trwał wówczas spór o inwestyturę między królem niemiecki Henrykiem IV a papieżem Grzegorzem VII. Polski przewrót pałacowy mógł być efektem uzyskania przewagi obozu cesarskiego nad papieskim w sporze o inwestyturę. Bolesław II Szczodry był przedstawicielem obozu papieskiego, wspierał opozycję saską i wybranego przez nią antykróla Rudolfa z Rheinfelden. Sprawa biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa stało się doskonałym pretekstem do aktywnego wystąpienia przeciwko królowi Bolesławowi II Szczodremu. Naturalnym następcą obalonego króla był jego młodszy brat Władysław Herman i to właśnie jego możni osadzili na tronie.
Oczywiste było, że nowy władca Polski zawdzięczający wstąpienie na tron wsparciu niemiecko-czeskiemu od razu przejdzie do obozu cesarskiego i zwiąże się sojuszem z nimi. W 1080 lub 1081 r. Władysław I Herman poślubił Judytę córkę Wratysława II czeskiego i Adelajdy węgierskiej, córki Andrzeja I, króla Węgier. Książę wznowił płacenie trybutu ze Śląska w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota. Zawarta umowa polsko-czeska była korzystna dla obu stron, choć zabiegał o nią Piast. Wratysław II jako wierny cesarza pośredniczył zapewne w nawiązaniu bezpośrednich kontaktów między Henrykiem IV i Władysławem I Hermanem, który w ówczesnej sytuacji nie mógł sobie pozwolić na zachowanie wrogiej cesarzowi linii politycznej Bolesława II Szczodrego. W 1082 r. książę polski wsparł militarnie swojego teścia w jego walkach o margrabstwo austriackie z jego władcą Leopoldem II Pięknym, który stał wiernie w obozie papieskim. Władysław I Herman nie chcąc iść na zwarcie z królem niemieckim i zrezygnował ze starań o koronę królewską. Przy czym rezygnacja z korony królewskiej była podyktowana dwoma czynnikami: pierwszy to ten natury politycznej a drugi wynikał z czysto technicznych możliwości: po pierwsze żył prawowity król Polski Bolesław II Szczodry i jego syn Mieszko, a po drugie wysoce prawdopodobne jest, że zabrał ze sobą na Węgry insygnia koronacyjne, tak więc nie było regaliów, którymi można by było się koronować.
Według mnie ta uległość wobec obozu cesarskiego mogła wynikać z dwóch rzeczy. Po pierwsze Henryk IV do tego stopnia uzyskał przewagę nad obozem papieskim, że był w stanie powołać swojego antypapieża Klemensa III, a po bitwie pod Hohenmölsen (zwanej też bitwą nad rzeką Białą Elsterą), śmierci antykróla Rudolfa umocnił swoją pozycję w Niemczech, a Władysław I Herman nie miał co liczyć na pomoc ze strony Węgier i papieża Grzegorza VII, gdyż ich sojusznikiem był obalony Bolesław II Szczodry i jego syn Mieszko, po drugie nowy książę Władysław I Herman był całkowicie zależny od możnych, którzy wynieśli go na tron i zapewne nie czuł, aby jego władza była mocno ugruntowana.
Marzenia o koronie królewskiej zostały już całkowicie pogrzebane w 1085 r., kiedy to w kwietniu na zjeździe dworskim w Moguncji Henryk IV nadał Wratysławowi II tytuł króla Czech i Polski. Wówczas to sam cesarz włożył Przemyślidzie koronę na głowę, a sam akt sakralny został dopełniony 15 czerwca 1086 r. w Pradze przez arcybiskupa trewirskiego Egilberta. Według części historyków tytuł królewski nad Polską jest wymysłem kronikarza Kosmasa, a według innych, jeśli był faktem, to był pustym symbolem i tylko przejawem pretensji cesarza do zwierzchności nad księciem polskim oraz demonstracyjnym protestem przeciwko trzem piastowskim koronacjom wbrew cesarzowi.
Prawdopodobnie tym sposobem Władysław I Herman został poddany pewnej zależności od króla Czech. Taka rola z pewnością nie odpowiadała księciu polskiemu, który zaczął szukać przeciwwagi dla rosnącej potęgi czeskiego teścia. Okazja ku temu nadarzyła się po śmieci jego żony Judyty czeskiej. W 1086 r. Władysław I Herman zezwolił swojemu bratankowi Mieszkowi na powrót do Polski i nadał mu w zarząd Małopolskę. Ten gest miał ocieplić stosunki z Węgrami oraz pozbawić ich możliwości ingerencji zbrojnej mającej na celu osadzenie Mieszka na tronie zamiast Władysława. Możliwe, że nastąpiło to w wyniku jakiegoś porozumienia lub układu sojuszniczego między Władysławem I Hermanem a królem węgierskim Władysławem I Świętym, który zawarto w obliczu rosnącego w siłę cesarza Henryka IV i jego wasala króla czeskiego Wratysława II.
Dwór cesarski nie pozostawał bierny wobec działań Piasta. Henryk IV utrzymywał kontakty z wielkim księciem kijowskim Wsiewołodem I, którego córka Prakseda była żoną margrabiego saskiej Marchii Północnej Henryka I Długiego z rodu hrabiów von Stade. Jednak już w 1087 r. Rurykowiczówna owdowiała. W tej sytuacji Henryk IV rozpoczął rozmowy z Kijowem w sprawie małżeństwa z wdową po margrabim, co stanowiło kontynuację politycznego dialogu sojuszników. Zakończyły się one małżeństwem Henryka IV z Praksedą w 1089 r. Bardzo prawdopodobne jest, że układom tym pośredniczyła kuzynka cesarza Oda von Stade, wdowa po wielkim księciu kijowskim Światosławie II.
Władysław I Herman, mając świadomość rosnącego zagrożenia, szukał możliwości zneutralizowania sojuszu cesarza z wielkim księciem kijowskim. Dlatego też wspierał księcia włodzimiersko-wołyńskiego i turowskiego Jaropełka Piotra Izjasławica, pozostającego w konflikcie z Wsiewołodem I. Piast szukał także porozumienia z drugim synem Izjasława I i Gertrudy, córki Mieszka II Lamberta – Świętopełkiem II Michałem, księciem nowogrodzkim. Sojusz został przypieczętowany małżeństwem Mieszka, syna Bolesława II Szczodrego, z córką prawdopodobnie Światopełka Piotra. Doszło ono do skutku w 1088 r. Miał to być mariaż politycznie skierowany przeciwko wielkiemu księciu Wsiewołodowi I.
Drugim krokiem było zbliżenie z dworem cesarskim, aby wzmocnić swoją pozycję względem Czech. W 1088 r. książę Władysław I Herman poślubił siostrę samego cesarza Henryka IV, Judytę Marię. Oczywiście książę Polski nie mógł zrzucić zależności od Czech i zaprzestać płacenia trybutu ze Śląska, gdyż to spotkałoby się z negatywną reakcją cesarza Henryka IV, który potrzebował Czech do swoich walk z wewnątrzniemiecką opozycją, która, mimo że pokonana była nadal silna, a na jej czele stał nowy antykról Herman z Salm a po jego śmierci Ekbert II margrabia Miśni.
Rok później książę Mieszko, syn Bolesława II Szczodrego, został otruty w trakcie uczty. Jest bardzo prawdopodobne, że za tym zabójstwem stał palatyn Sieciech, który mógł obawiać się zemsty księcia za wygnanie jego ojca. Możliwe, że i stryj przyczynił się do śmierci Mieszka, ponieważ jego obecność w kraju mogła być zagrożeniem dla władzy Władysława I Hermana i jego synów.
Władysław I Herman mimo tego, że został wyniesiony na tron dzięki możnym panom, nie stał się bezwolnym narzędziem w ich rękach. Podjął starania o przywrócenie autorytetu władzy książęcej. Wspólnie z palatynem Sieciechem próbował budować silny i scentralizowany aparat władzy państwowej. Na pieczęciach książęcych ukazywano władcę siedzącego na tronie, trzymającego na kolanach obnażony miecz, symbol władzy nad poddanymi. Jednak na tym nie koniec. Władysław jest sędzią-prawodawcą i wojownikiem-obrońcą. Tego rodzaju sposób przedstawienia panującego władcy nazywany jest majestatycznym i przysługiwał koronowanym głową państw. Można jedynie się domyślić, że książę bardzo wysoko cenił swoją pozycję i godność Pana Polski. Książę zwracał szczególną uwagę na zewnętrzne oznaki swojego autorytetu jako władcy. Jedną z zalet idealnego władcy była szczodrość wobec Kościoła. To dzięki Władysławowi I Hermanowi zawdzięczamy ukończenie nowej katedry w Poznaniu, rozpoczął lub kontynuował przebudowę katedry św. Wacława na Wawelu w Krakowie. Książę był również darczyńcą dla katedry w Bambergu, której ofiarował dwa złote krzyże. Ufundował również 2 lub 3 złote kodeksy, czyli księgi liturgiczne, w których cały tekst zapisano złotem.
W 1090 r. w wyniku podjętych działań zbrojnych Władysław I Herman zajął obszar Pomorza Gdańskiego i „ustanowił własnych rządców i komesów w głównych i obronniejszych miejscach”. Jednak panowanie polskie w tej prowincji trwało tylko kilka miesięcy. Doszło do otwartego buntu, który zrzucił piastowskie jarzmo. Odpowiedź Władysława I Hermana była bardzo szybka. Wiosną 1091 r. ruszyła wyprawa odwetowa, zakończoną 5 kwietnia nierozstrzygniętą bitwą pod Drzycimem nad Wdą. Jeszcze tego samego roku, we wrześniu, Piast wspomagany posiłkami czeskimi, zorganizował kolejny najazd na Pomorze Gdańskie. Wówczas doszło do nieudanego oblężenia Nakła nad Notecią. Nie udało się narzucić Pomorzanom polskiego zwierzchnictwa. Pod koniec XI wieku doszło do spalenia Gdańska, które można wiązać z walkami Pomorzan z Władysławem I Hermanem.
Od około 1092 r., czyli już po śmierci króla Wratysława II Władysław I Herman przestał płacić Czechom trybut ze Śląska. Zresztą nowy władca Czech Konrad I był już tylko księciem, więc ustała królewska zależność od Pragi. Ten jednak nie panował zbyt długo, gdyż 6 września 1092 r. zmarł, a nowym władca został Brzetysław II, który próbował ograniczyć władzę i pozycję swoich braci stryjecznych książąt morawskich oraz biskupa praskiego. Jednak zaangażowanie Polski w walki wewnętrzne w Czechach spowodowały, że Piastowie nie kontynuowali próby opanowania Pomorza Gdańskiego.
W 1093 r. Brzetysław II, umocniwszy swoją pozycję w Czechach, dokonał kilku wypraw na Śląsk i zajął ziemię kłodzką wraz z miastem Kłodzko. Książę czeski splądrował Śląsk tak, że według czeskiego kronikarza Kosmasa „[…], że z tej strony rzeki Odry, od grodu Ryczyn do grodu Głogowa, oprócz jedynego grodu Niemczy nie mieszkał żaden człowiek”. Polacy zorganizowali odwetowy najazd na Morawy. Ostatecznie doszło do ugody między Piastami a Przemyślidami. Książę polski ponownie zaczął płacić coroczny trybut ze Śląska. Przy czym Władysław I Herman od razu musiał zapłacić trybut za poprzedni i za ten rok, czyli 1000 grzywien srebra i 60 złota. Równocześnie, Brzetysław II przekazał ziemię kłodzką swojemu siostrzeńcowi Bolesławowi III Krzywoustemu, który od razu złożył swemu wujowi hołd lenny z niej.
By tej czeskiej zemsty było mało, opozycja wobec Władysława I Hermana rozpoczęła działać, o czym Gall Anonim napisał:
„I tak z czeską chytrością wynajęli jakichś ludzi, którzy po kryjomu wydobyli Zbigniewa z klasztoru mniszek. Mając tedy ze sobą Zbigniewa w Czechach zbiegowie posłali do komesa wrocławskiego, imieniem Magnus, poselstwo w te słowa: „Co do nas, komesie Magnusie, to bawiąc na obczyźnie jakoś znosimy zniewagi ze strony Sieciecha, lecz tobie, Magnusie, któremu tytuł książęcy więcej przynosi chluby niż władzy, żałośnie współczujemy, skoro masz [tylko] trudy związane z władzą, ale nie władzę samą, bo nie śmiesz wydawać rozkazów przystawom Sieciecha. Lecz jeżelibyś chciał zrzucić z karku jarzmo niewoli, przyjmij spiesznie pod tarczę swej obrony młodzieńca, którego mamy [wśród siebie]”. A wszystko to podsuwał [im] książę czeski [Brzetysław II], który chętnie siał niezgodę między Polakami. Usłyszawszy to Magnus, długo zrazu wahał się, lecz zasięgnąwszy rady co przedniejszych i znalazłszy ich poparcie, przychylił się do propozycji, przyjmując go [Zbigniewa].”
Władysław I Herman i palatyn Sieciech podjęli nieudaną próbę uzyskania wsparcia węgierskiego i czeskiego przeciwko Zbigniewowi i Magnusowi. W tym czasie, z nie do końca znanych nam przyczyn, do Polski wkroczyła również armia węgierskiego króla Władysława I Świętego. Być może była to akcja w ramach odwetu za śmierć Mieszka Bolesławica. Aby zaprowadzić pokój w kraju, Władysław I Herman oddał Zbigniewowi we władanie Śląsk wraz z Wrocławiem.
Przed 1095 r. Koloman zwany później Uczonym, bratanek króla węgierskiego Władysława I Świętego, schronił się na dworze Władysława I Hermana, w związku z przeznaczeniem go przez stryja do kariery kościelnej wbrew jego woli. Prawdopodobnie miał zostać biskupem w Agrii bądź Varadinum, a swoim następcą wyznaczył młodszego brata Kolomana, Almosa i nadał mu tytuł króla Chorwacji.
W 1095 r. Władysław I Herman – po śmierci węgierskiego króla Władysława I Świętego – rozpoczął przygotowania do rozprawy z nieposłusznym synem Zbigniewem. Na Węgrzech koronę królewską objął Koloman Uczony. W 1096 r. doszło do wspólnego uderzenia Władysława I Hermana i Brzetysława II na Zbigniewa. W maju tego roku książę czeski splądrował Śląsk i zniszczył gród w Bardzie. Władysław I Herman na czele wojska podszedł pod Wrocław, a Zbigniew, widząc, że opuścili go tutejsi stronnicy, nocą uciekł do Kruszwicy. Ojciec ruszył za nim i pokonał syna w bitwie pod Kruszwicą nad jeziorem Gopło. Miasto zdobyto i zniszczono. Zbigniew został uwięziony przez palatyna Sieciecha w Sieciechowie.
Następnie możni oraz dostojnicy kościelni zabiegali u Władysława I Hermana o uwolnienie Zbigniewa i przywrócenie go do łask. W 1097 r. na wiecu w Gnieźnie, połączonym z konsekracją katedry zadecydowano o uwolnieniu Zbigniewa i przywróceniu do ojcowskiej łaski.
Po czym książę wysłał Zbigniewa i Bolesława III Krzywoustego na czele wojska z wyprawą na Pomorze Gdańskie, celem podporządkowania go władzy Piastów. Jednak bracia wszczęli bunt, zawrócili z drogi i wymusili na ojcu podział państwa. Zbigniew otrzymał Wielkopolskę lub jej część bez Poznania i Gniezna, a Bolesławowi III Krzywoustemu wydzielono Śląska bez Wrocławia. Władysław Herman zatrzymał dla siebie Mazowsze i Małopolskę wraz z władzą zwierzchnią nad synami.
Pomiędzy 1097 i 1098 rokiem w Brześciu na d Bugiem Władysław I Herman wystąpił w roli mediatora w sporze o Wołyń między księciem włodzimiersko-wołyńskim Dawidem Igorowiczem a wielkim księciem kijowskim Świętopełkiem II Michałem.
Około 1099 r. Władysław I Herman wysłał syna Bolesława III Krzywoustego na pogranicze śląsko-czeskie, w celu odparcia spodziewanego najazdu księcia czeskiego Brzetysława II. Bolesław III Krzywousty w obawie o swoje życie ze strony Sieciecha i jego ludzi zawrócił do Wrocławia i wezwał na pomoc Zbigniewa. Bracia przy wsparciu Skarbimira z rodu Awdańców i możnych śląskich wyruszyli zbrojnie przeciwko ojcu. Władysław I Herman, by uniknąć rozlewu krwi i wojny domowej rozpoczął negocjacje pokojowe z synami w Żarnowcu na d Pilicą. Książęta zmusili ojca do oddalenia palatyna Sieciecha i złożenia przysięgi, że nie przywróci go do łask, w efekcie czego Zbigniew i Bolesław III Krzywousty złożyli Władysławowi I Hermanowi hołd. Następnie trzej Piastowie ruszyli z wyprawą przeciwko Sieciechowi, który schronił się w swoich dobrach w Sieciechowie. Jednak Władysław I Herman potajemnie opuścił obóz i udał się do Sieciecha. W tej sytuacji Zbigniew i Bolesław III Krzywousty oraz możni podjęli decyzję o pozbawieniu Władysława I Hermana władzy i podziale jego dzielnic między braci tak jak to miało nastąpić po jego śmierci. Bolesław III Krzywousty zajął Kraków i Sandomierz. Natomiast udana obrona Płocka przed wojskami Zbigniewa sprawiła, że pod miasto ze swoimi siłami przybył Bolesław III Krzywousty. Władysław Herman, który zamknął się w grodzie, rozpoczął negocjacje z synami. Zawarto układ pokojowy, a to dzięki mediacji arcybiskupa gnieźnieńskiego Marcina. Bolesław III Krzywousty zwrócił Władysławowi I Hermanowi Kraków i Sandomierz, w zamian za obietnicę wygnania Sieciecha z Polski oraz prawdopodobnie konfiskaty jego dóbr. Palatyn wyjechał za granicę i mimo że powrócił potem do kraju, nie odegrał już więcej żadnej roli politycznej.
Ostatnie lata panowania Władysława I Hermana upłynęły pod znakiem walk z Pomorzanami. Około roku 1100 r. Pomorzanie wznieśli gród naprzeciw warowni w Santoku. W odpowiedz na to, Piastowie podjęli nieudaną próbę wyparcia Pomorzan spod Santoka. Siłami polskimi dowodził Zbigniew, którego posiłkowały oddziały należące do jego ojca. Następnie Bolesław III Krzywousty pokonał Pomorzan, zmuszając ich do porzucenia grodu. Prawdopodobnie w następnym roku doszło do ponownego zwycięstwa Bolesława III Krzywoustego nad wojskami pomorskimi atakującymi Santok.
BIBLIOGRAFIA:
1. Krzysztof Benyskiewicz, Książę Polski Władysław I Herman 1079-1102, Zielona Góra 2010,
2. Norbert Delestowicz, Bolesław II Szczodry: tragiczne losy wielkiego wojownika 1040/1042-2/3 IV 1081 albo 1082, Kraków 2016,
3. Krzysztof Benyskiewicz, Mieszko Bolesławowic 1069-1089 – źródła i tradycja historiograficzna, Kraków 2005
4. Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003,
5. Jerzy Wyrozumski, Dzieje Polski Piastowskiej (VIII w. – 1370), Kraków 1999,
6. Stanisław Szczur, Historia Polski: Średniowiecze, Kraków 2002.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
