Cecylia Neville, księżna Yorku jest jedną z najlepiej udokumentowanych i najbardziej fascynujących kobiet XV wieku. Przez pewien czas była najpotężniejszą kobietą w Anglii i zadziwiająco dobrze radziła sobie ze zmianami na szczytach władzy.
Cecylia urodziła się w 1415 r. jako córka Ralpha Neville’a, pierwszego hrabiego Westmorland, i jego drugiej żony Joanny Beaufort, córki Jana z Gandawy, pierwszego księcia Lancaster. Ród Neville’ów wiernie stał po stronie Lancasterów. Sama Cecylia, przed swoimi dziesiątymi urodzinami, została zaręczona z Ryszardem Plantagenetem, trzecim księciem Yorku. Był on podopiecznym jej ojca jako osierocony syna zdrajcy, Ryszarda Conisburgh, trzeciego hrabiego Cambridge, który uwikłał się w spisek przeciw królowi Henrykowi V Lancasterowi za co został ścięty w Southampton 5 sierpnia 1415 r., zaś jego włości skonfiskowane.
Księżna Yorku
25 października 1415 r. w bitwie pod Azincourt zginął stryj Ryszarda Edward Norwich, drugi książę Yorku. Po śmierci bezdzietnego Edwarda, wszystkie jego tytuły i posiadłości przeszły na Ryszarda Plantageneta, księcia Yorku, czyniąc go posiadaczem jednej z największych fortun w Anglii. Ponadto, w 1425 r., po bezpotomnej śmierci Edmunda Mortimera, piątego hrabiego Marchii, młodszego brata matki Ryszarda, książę Yorku odziedziczył rodowe włości Mortimerów: hrabstwa Marchii i Ulsteru. Przejął także ich pretensje do korony angielskiej, wynikające z faktu, iż Edmund i jego ojciec, zostali wyznaczeni przez króla Ryszarda II na następców tronu. Ryszard II wyznaczył Mortimerów na następców tronu, ponieważ byli oni potomkami trzeciego syna Edwarda III, podczas gdy królowie z dynastii Lancaster, pochodzili od czwartego syna Edwarda III. Warto w tym miejscu podkreślić, że oboje jego rodziców pochodziło od króla Anglii Edwarda III. Jego ojciec był synem Edmunda Langley’a, pierwszego księcia Yorku (założyciela rodu Yorków), czwartego żyjącego syna Edwarda III, podczas gdy jego matka Anna Mortimer była prawnuczką Lionela, księcia Clarence, drugiego syna Edwarda III. Po śmierci bezdzietnego brata Anny Edmunda Mortimera, hrabiego Marchii, pochodzenie to zapewniło jej synowi Ryszardowi Yorkowi roszczenia do tronu angielskiego, które było prawdopodobnie mocniejsze od roszczeń panującego rodu Lancasterów, pochodzącego od Jana z Gandawy, trzeciego syna Edwarda III.
Tym samym mąż Cecylii był dziedzicem ogromnego majątku i potencjalnym pretendentem do tronu Anglii.
Cecylia i Ryszard pobrali się w październiku 1429 r. Po „długim okresie bezpłodności” para doczekała się dwanaściorga dzieci, z których siedmioro przeżyło niemowlęctwo. Wydaje się, że było to szczęśliwe małżeństwo. York zaufał jej, że będzie działać w jego imieniu w sferze finansów i polityce, a on wydawał ogromne sumy na jej ubrania i biżuterię. Najmłodszymi żyjącymi dziećmi Cecili byli: Małgorzata, przyszła księżna Burgundii, Jerzy i Ryszard. Dzieci te były z nią w jednych z najbardziej traumatycznych lat jej życia, gdy królestwo Lancasterów upadło, a jej mąż bezskutecznie ubiegał się o tron Anglii. Nadzorowała ich wczesną edukację, być może uczyła ich czytać.
Około 1454 r., gdy jej mąż Ryszard książę Yorku zaczął odczuwać niechęć do wpływowego Edmunda Beauforta, drugiego księcia Somerset (kuzyna jego żony), Cecylia rozmawiała w jego imieniu z królową małżonką Małgorzatą Andegaweńską. Gdy Henryk VI Lancaster doznał załamania nerwowego pod koniec roku, Ryszard książę Yorku ustanowił się Protektorem.
Po wybuchu wojny Dwóch Róż w 1455 r. Cecylia pozostała w swoim domu, zamku Ludlow, nawet po tym, jak Ryszard uciekł do Irlandii a następnie do Europy kontynentalnej. W tym samym czasie potajemnie pracowała na rzecz rodu Yorków. Kiedy parlament rozpoczął debatę nad losem księcia Yorku i jego zwolennikami w listopadzie 1459 r., Cecylia udała się do Londynu, aby błagać o pomoc dla męża. Jeden z ówczesnych komentatorów stwierdził, że rzekomo przekonała króla, aby obiecał ułaskawienie, jeśli książę pojawi się w parlamencie w ciągu ośmiu dni. Ta próba się nie powiodła, a ziemie Ryszarda zostały skonfiskowane, ale Cecylii udało się uzyskać coroczny grant w wysokości 600 funtów na utrzymanie siebie i swoich dzieci.
Zimą 1460/61 r, pozycja Yorków była fatalna. 30 grudnia 1460 r. w bitwie pod Wakefield zginął jej mąż książę Yorku, ich syn Edmund, hrabia Rutland oraz jej brat Ryszard Neville, piąty hrabia Salisbury i jego syn Tomasz. By tego wszystkiego było mało Yorkowie doznali kolejnej porażki 17 lutego 1461 r. w bitwie pod St Albans. W bitwie tej dowodzili bratankowie Cecylii – Ryszard Neville, szesnasty hrabia Warwick i szósty hrabia Salisbury, zwany później „Twórcą Królów”, Jan Neville, pierwszy markiz Montagu, oraz jej siostrzeniec Jan Mowbray, trzeci książę Norfolku.
Zwycięstwo Lancasterów sprawiło, że Yorkowie stracili opiekę nad chorym umysłowo angielskim królem Henrykiem VI Lancasterem. Lancasterowie nie wykorzystali jednak swojego sukcesu i nie ruszyli na Londyn, zadowalając się spustoszeniem okolicy.
Dla ich bezpieczeństwa Cecylia wysłała młodszych synów Jerzego i Ryszarda, mających zaledwie jedenaście i osiem lat, na dwór księcia Burgundii. Jej decyzja o pozostaniu w Londynie, aby bronić interesów jedynego pełnoletniego syna – osiemnastoletniego Edwarda, hrabiego Marchii – wskazuje na jej priorytety i ambicje wobec rodziny.
Matka króla
Tymczasem Edward York połączył się z resztkami armii hrabiego Warwicka i wkroczył do Londynu, czemu towarzyszył entuzjazm mieszkańców miasta. 4 marca książę Yorku został ogłoszony królem Edwardem IV. Następnie ruszył przeciw wojskom lancasterskim, dowodzonym przez Henryka Beauforta, trzeciego księcia Somerset. W Niedzielę Palmową, 29 marca 1461 r., w gęsto padającym śniegu Edward IV zaatakował Lancasterów pod Towton. Armia Lancasterów przestała istnieć. Zginęli m.in. Henryk Percy trzeci hrabia Northumberland, Jakub Butler hrabia Wiltshire i Jan baron Clifford, a Tomasz Courtenay hrabia Devon został stracony na polu bitwy. Książę Somerset, królowa Małgorzata Andegaweńska i król Henryk VI Lancaster uciekli do Szkocji. Edward IV York był panem sytuacji.
Zaraz po powrocie do Anglii mali bracia króla Edwarda IV Yorka, podobnie jak ich matka, prawdopodobnie spędzali większość czasu na dworze królewskim. Ryszard mógł mieć prawie trzynaście lat, zanim opuścił stałe towarzystwo matki i udał się na dwór Warwicka.
Jako matka króla, Cecylia wykorzystywała swój ogromny majątek i szeroką administrację do wspierania polityki Edwarda IV. Jeden z obserwatorów twierdził w 1461 r., że księżna „może rządzić królem, jak jej się podoba”, chociaż wydaje się mało prawdopodobne, aby zachowała taki wpływ, gdy Edward stał się dojrzały. Dziesięciolecia później pisarze wiarygodnie odnotowali, że była przerażona wyborem królowej przez Edwarda IV.
Relacje matki z synem uległy pogorszeniu w drugiej połowie 1464 r. wobec ogłoszenia przez niego swego ślubu ze starszą od niego wdową po stronniku Lancasterów Elżbietą Woodville. Ślub ten stanowił mezalians i zrujnował plany bratanka Cecylii, Ryszarda Neville hrabiego Warwicka, który planował ożenić Edwarda IV z Boną Sabaudzką. W przypływie złości Cecylia stwierdziła, że jej zmarły mąż nie jest biologicznym ojcem Edwarda IV, więc w związku z tym to nie on a Jerzy książę Clarence powinien być królem Anglii. Koronacja Elżbiety Woodville na królową Anglii miała miejsce w maju 1465 r. a Cecylia nie wzięła w niej udziału. Niemniej jednak Cecylia wypożyczyła jedną ze swoich najdłużej służących dam dworu nowej królowej. Ponadto, kiedy Edward IV poślubił Elżbietę Woodville, zbudował dla niej nowe komnaty jako królowej i pozwolił matce pozostać w dotychczasowych komnatach królowej, w których mieszkała. Późniejsze wydarzenia wskazują, że jeśli na początku dochodziło do napięć, to bardzo szybko zostały one rozwiązane.
Podział w rodzie Yorków
Rok 1469 miał okazać się pierwszym prawdziwym testem w relacjach Cecylii z jej synami. To był rok, w którym Jerzy, książę Clarence, połączył siły ze swoim teściem, Ryszardem hrabią Warwick, aby zbuntować się przeciwko Edwardowi IV i go uwięzić. Podczas ich buntu krążyły pogłoski, że Edward IV był bękartem. Był to bardzo powszechny sposób w średniowiecznej literaturze krytykującej królów i nie ma dowodów na to, że ktokolwiek w to wierzył. Hrabia Warwick mógł mieć zamiar wykorzystać oszczerstwo, aby uzasadnić uczynienie Clarence’a królem. W tym trudnym czasie Ryszard był niezłomnie lojalny wobec Edwarda, pomimo własnych powiązań z Warwickiem.
Ale gdzie była Cecylia? Zanim książę Clarence i hrabia Warwick wypłynęli do Calais, aby rozpocząć rebelię, Cecylia spędziła z nimi pięć dni w Sandwich. Michael Jones zasugerował, że pokłóciła się z Edwardem IV i była za rebelią. Jednak zaledwie kilka miesięcy wcześniej Edward nazwał swoją drugą córkę imieniem Cecylia, a gdy tylko Edward IV odzyskał tron w 1471 r., zabrał żonę i dzieci, aby dołączyły do matki w jej londyńskim domu.
Podejrzewam, że Cecylia nic nie wiedziała o rebelii, ale była świadoma planu księcia Clarence, aby poślubić najstarszą córkę Warwicka wbrew królowi. Jeśli tak, to sugeruje, że pomimo całej lojalności wobec Edwarda IV, Cecylia nie zawsze stawiała go całkowicie ponad innymi synami – chciała, aby Jerzy poślubił najbardziej odpowiednią dziedziczkę Anglii. Podczas powtórnego wstąpienia na tron przez Henryka VI Lancastera Cecylia pozostała w Londynie i przyjmowała gości, w tym Małgorzatę Beaufort, ale starała się również przekonać księcia Jerzego, aby wrócił do wspierania brata.
Relację Cecylii z Ryszardem w latach 70. XV wieku najlepiej ilustrują zapisy sporu o ziemię w Essex, który wybuchł między ich sługami. Ryszard sam miał interes finansowy w tej ziemi, ale zachowane listy ujawniają jego gotowość, by pozwolić Cecylii ustalić warunki i miejsce negocjacji. Ostatecznie sprawa została rozstrzygnięta całkowicie na korzyść jej syna. Listy księżnej również wskazują na jej uczucie do Ryszarda: wyraziła żal, że nie mógł jej odwiedzić ostatnio, gdy Edward był z nią w Berkhamsted, a mimo to widziała Ryszarda zaledwie kilka tygodni wcześniej w Syon.
Pobożność Cecylii
W latach 70. XV wieku Cecylia zaczęła się bardziej interesować religią i być może dzieliła część tego z Ryszardem. Co ciekawe, posiadał on kopię mistycznego sprawozdania Mechtildy z Hackeborn na temat jej wizji, The Booke of Gostlye Grace, tekstu, który również posiadała Cecylia. Mogli dzielić szersze zainteresowanie duchowością kartuską. Chociaż Cecylia była czasami przedstawiana jako kobieta o wyjątkowej pobożności, to tak naprawdę bogactwo zapisów dotyczących jej zainteresowań religijnych jest niezwykłe. Jej liczne zapisy codziennej rutyny mszy i lektur religijnych były podobne do tych zalecanych wszystkim szlachciankom, a jej patronat religijny był stosunkowo niewielki, zwłaszcza w porównaniu z patronatem Ryszarda.
Wstąpienie na tron Ryszarda III
To tyle, ile wiemy o relacji między matką a synem przed 1483 r. Jak daleko zatem przystała na jego działania tego lata? Jego korzystanie z jej londyńskiego domu, Baynard’s Castle, sugeruje, że nie była całkowicie przeciwna jego działaniom, jednak nie była obecna na jego koronacji i rzeczywiście nie ma żadnych zapisów wskazujących, czy była w Londynie czy Berkhamsted tego lata.
W Londynie krążyły plotki, że Ryszard rozważał roszczenie sobie tronu z powodu tego, że Edward IV był bękartem. Jednak w żadnych oficjalnych zapisach nie ma żadnych wskazań takiego uzasadnienia. Możliwe, że londyńskie plotki po prostu przypominały oszczerstwa, które pojawiły się pięć lat wcześniej na procesie brata Ryszarda, Jerzego, księcia Clarence. Jednak ta historia pasowała późniejszym pisarzom Tudorów, szczególnie Polydore Vergilowi, który chciał ukryć dowody na to, że Ryszard III objął tron, argumentując, że małżeństwo Edwarda IV było nieważne, a jego dzieci (w tym matka Henryka VII) były bękartami.
Podejrzewam, że Cecylia nie promowała aktywnie wstąpienia Ryszarda na tron, ale też nie sprzeciwiała się temu. Była wystarczająco pragmatyczna, by dostrzec ryzyko dla rodu Yorków i Anglii, jakie niesie ze sobą dziecko-król – Edward V York. Natomiast jej najmłodszy syn był sprawdzonym politykiem i rycerzem. Jedyny zachowany list Ryszarda do matki z czasów jego panowania został napisany w czerwcu 1484 r. Brzmienie listu wydaje się sugerować, że nie było między nimi żadnej wrogości, ale że nie widywali się regularnie: „Pani, szczerze błagam, abym mógł często słyszeć od Ciebie wiadomości dla mojego pocieszenia”, napisał Ryszard III. Gdyby Cecylia naprawdę żywiła urazę do Ryszarda III, jak twierdził Wergiliusz, nie miałoby sensu, aby pisał takie słowa. W maju 1485 r. spędził z nią kilka dni w Berkhamsted. Prawdopodobnie był to ostatni raz, kiedy go widziała przed śmiercią w bitwie pod Bosworth.
Henryk VII Tudor królem Anglii
Po śmierci Ryszarda III w bitwie pod Bosworth Cecylia na nowo podkreślała swoje pochodzenie, tak jak robiła to podczas kolejnych zmian na tronie królewskim w przeszłości. Czasami nazywano ją „babcią królowej” Elżbiety York, żony Henryka VII Tudora. Jednak częściej używała wariantów „żony prawego szlachetnego księcia Ryszarda, zmarłego księcia Yorku, następcy najwierniejszego księcia, mojego pana i syna króla Edwarda III”. O ile mi wiadomo, tylko jeden zachowany dokument z tego okresu związany z jej administracją odnosi się do niej jako do matki Ryszarda, a także Edwarda (i to było przeznaczone do biednego klasztoru, mało prawdopodobne, aby kiedykolwiek zobaczyli go królewscy urzędnicy). Takie chłodne podejście polityczne jest rozczarowujące dla współczesnego czytelnika, ale Cecylia była odpowiedzialna nie tylko za własne przetrwanie, ale także za dobrobyt jej krewnych. W latach 1485–1495 współpracowała z wieloma osobami najbliższymi Henrykowi VII Tudorowi, a nawet mianowała niektórych jego doradców wykonawcami swojego testamentu. Ten cudownie szczegółowy dokument jest niezwykły ze względu na niezwykłe skupienie się na dobrostanie jej sług. Zmarła w wieku osiemdziesięciu lat i została zapamiętana jako „kobieta niskiego wzrostu, lecz o wielkim honorze i wysokim pochodzeniu”.
BIBLIOGRAFIA:
1. Philippa Gregory David Baldwin Michael Jones, Kobiety wojny dwóch róż. Księżna, królowa i królowa matka, 2013
2. David Starkey, Cnotliwy książę. Zanim Henryk VIII został królem, tł. Rudolf Szymański, Warszawa 2009,
3. Jerzy Z. Kędzierski, Dzieje Anglii do roku 1485, Londyn 1965,
4. Paul Murray Kendall, Ryszard III, Warszawa 1980,
5. Dan Jones, Wojna Dwóch Róż. Upadek Plantagenetów i triumf Tudorów, Kraków 2018.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
