Po śmierci króla Jana Olbrachta, jego młodszy brat Aleksander Jagiellończyk został 3 października 1501 wybrany na jego następcę przez sejm walny obradujący w Piotrkowie. Zawiadomiony przez delegację Sejmu z arcybiskupem lwowskim Andrzejem Boryszewskim na czele, pilnie wyjechał z Litwy do Krakowa po koronę polską, licząc na polskie wsparcie w wojnie z Moskwą.
Panowie polscy wykorzystując trudne położenie nowego króla, podyktowali mu trudne warunki elekcji. Wystawiono 25 października 1501 r. przywilej mielnicki. Zgodnie z jego postanowieniami Senat stawał się najwyższym organem sądowniczym, ustawodawczym i administracyjnym, a król stawał się jedynie jego przewodniczącym. Izba poselska została określona jako „tłum ludzi niedobrych a zmiennych” i prawo do podejmowania decyzji miało przejść do starszych i możnych (senatorów). Przywilej nigdy nie wszedł w życie, gdyż po koronacji król go nie zatwierdził. Drugim aktem ustrojowym, przygotowanym przez możnowładców polskich była tzw. unia mielnicka, która stanowiła o zrzeczeniu się przez króla swych praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej. Aleksander zręcznie obalił ten akt, zastrzegając, że unia wejdzie w życie po zatwierdzeniu jej przez panów litewskich. Nie mogli tego uczynić, bo na Litwie nie istniała instytucja sejmików ziemskich, a sejm litewski jej nie zatwierdził.
12 grudnia 1501 r. w katedrze na Wawelu Aleksander Jagiellończyk został koronowany na króla Polski przez swojego brata arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Helena moskiewska, żona króla nie została koronowana na królową Polski, czemu sprzeciwiali się biskupi katoliccy, gdyż wyznawała wiarę prawosławną.
Następnie, po blisko pięciomiesięcznym pobycie w Polsce, Aleksander udał się z powrotem na Litwę, a władzę w Koronie powierzył bratu Fryderykowi Jagiellończykowi i Senatowi. Wielkie księstwo w dalszym ciągu był w stanie wojny z Moskwą. Jednak rządy magnaterii okazały się nieudolne. Nie potrafiono zorganizować skutecznej obrony przed najazdami Tatarów, nie wysłano posiłków na wojnę litewsko-moskiewską a skarbiec królewski zaczynał się kurczyć, z powodu trudności w ściąganiu podatków. W kraju zaczęła szerzyć się anarchia i rozbójnictwo na drogach. Szlachta opierała się oligarchicznym zapędom magnaterii. Żądano zwołania sejmu.
28 marca 1503 r. podpisano sześcioletni rozejm, kończący wojnę moskiewską. Na jego mocy 1/3 terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską, Utracono wówczas ziemię czernihowską, siewierską oraz część ziemi smoleńskiej.
W 1503 r. Aleksander powrócił do Polski i szybko uporządkował sytuację w kraju. Oparł się na szlachcie. W 1504 r. król odwiedził Toruń, gdzie odebrał przysięgę stanów pruskich. W Gdańsku potwierdził jego przywileje i rozwiązał problemy handlowe. Zwycięstwo szlachty potwierdził zebrany w kwietniu 1505 r. sejm radomski, który uchwalił konstytucję praw „Nihil novi”, uzupełnioną przez króla zapisem:
„Gdybyśmy cokolwiek przeciw wolnościom, przywilejom, swobodom i prawom Królestwa uczynili, uznajemy to ipso facto (łac. tym samym) za nieważne i żadne.”,
według której król nie mógł nic nowego w tych sprawach postanowić bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tymże sejmie zatwierdzono również tzw. „Statut Łaskiego” spisany przez kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego, stanowiący zbiór przywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miejskich, obowiązujących w Królestwie.
Dzięki temu udało się zdusić w zarodku próby powstania rządów oligarchii magnackiej. Ustawy zabraniały łączenia wysokich urzędów w jednym ręku i ograniczały rozdawnictwo dóbr królewskich. Sejm ten ustalił też organizację i kompetencje najwyższych urzędów państwowych. Lekkomyślne dysponowanie zasobami skarbu doprowadziło do jego opustoszenia, co uniemożliwiało odpieranie najazdów tatarskich i wołoskich.
Wiele kłopotów sprawiały także królowi Prusy Zakonne, Mołdawia, a zwłaszcza Tatarzy krymscy, którzy kilkakrotnie najeżdżali Litwę. W 1506 r. doszli oni aż pod Lidę, gdzie 5 sierpnia 1506 r. pod Kleckiem zostali rozbici przez Litwinów, którymi dowodził marszałek nadworny litewski kniaź Michał Gliński.
W Gdańsku i Malborku prowadzono negocjacje z Prusami Zakonnymi w sprawie zasad złożenia hołdu lennego królowi polskiemu. Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że od 1498 r. nowym wielkim mistrzem był Fryderyk saski z rodu Wettinów, młodszy brat Jerzego Brodatego księcia Saksonii, który był mężem Barbary Jagiellonki, siostry Aleksandra Jagiellończyka To powinowactwo ułatwiło kontakty z polskim dworem królewskim. Jednak mimo tego Fryderyk nie zamierzał złożyć hołdu lennego, a w 1501 r. cesarz Maksymilian I Habsburg zabronił mu takowy akt poczynić i ogłosił, że pokój toruński z 1466 r. jest nieważny. W negocjacjach polsko-zakonnych pośredniczyło poselstwo saskie. Wielki mistrz Fryderyk podnosił zarzut, że jako książę rzeszy nie może jednocześnie zobowiązany wobec cesarza, jak i Królestwa Polskiego. Mimo mediacji saskiej kompromis z wielkim mistrzem wydawał się niemożliwy. W tej sytuacji strona polska odwołała się ze skargą do papieża Juliusza II, który w wystawionej bulli wezwał Fryderyka saskiego do wypełnienia swoich zobowiązań wobec Korony. W odpowiedzi na to Wettin odwołał się do cesarza i Sejmu Rzeszy oraz do Kurii rzymskiej. Sprawa się przeciągała i nie zakończył się za życia króla.
Władca na skutek wylewu został na początku 1505 r. sparaliżowany. Latem stan zdrowia monarchy uległ poprawie i mógł nawet wziąć udział w obradach sejmu litewskiego i w orku następnym był w Koronie. Długa podróż pogorszyła stan zdrowia Jagiellona do tego stopnia, że pod koniec maja 1506 r., władca nie był w stanie się samodzielnie poruszać. Król, czując zbliżający się kres swojego życia, na lipiec zwołał sejm litewski, na którym w Lidzie 24 lipca spisał testament, a swoim dziedzicem w Wielkim Księstwie Litewskim wyznaczył młodszego brata Zygmunta zwanego później Starym. Aleksander Jagiellończyk zmarł 19 sierpnia 1506 r. bezpotomnie w wieku 45 lat w Wilnie, został pochowany w katedrze wileńskiej 11 października. Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim obrany został wtedy jego, młodszy o 6 lat, brat Zygmunt I Stary.
Jednak o tym w kolejnym artykule, który ci polecam.
BIBLIOGRAFIA:
1. Urszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Warszawa 2011,
2. Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
