Włodzimierz Rasate – najstarszy syn Borysa I Michała
Włodzimierz Rasate był najstarszym synem chana Borysa I Michała i jego żony Marii. Nie wiadomo dokładnie, kiedy urodził się Włodzimierz. Jego trzeci brat, Symeon I Wielki, urodził się prawdopodobnie między 863 a 867 rokiem, co niewątpliwie oznacza, że Włodzimierz doszedł do władzy jako dojrzały mężczyzna. Skoro w 870 r. Włodzimierz Rasate brał udział w wyprawie przeciwko Serbom, można domniemywać, że urodził się około roku 853 lub 854.
Podwójne imię „Włodzimierz Rasate” nie pojawia się w źródłach historycznych. W dokumentach bizantyjskich, w kronice klasztoru w Fuldzie (obecnie Hesja, Niemcy) oraz w krajowych źródłach pisanych władca jest odnotowany jedynie jako Włodzimierz, a w niektórych przekazach jego imię mylono z imieniem chana Małamira. Imię „Rasate” pojawia się jedynie w jednym posłowiu do ewangelii z miasta Cividale, dokąd bułgarski poseł podróżował w 867 r., aby spotkać się z papieżem Mikołajem I. W tej korespondencji wymieniono imiona wszystkich członków rodziny panującej – chana Borysa I Michała, jego żony Marii oraz ich dzieci – a także listę bułgarskich posłów i ich rodzin.
Opinia wielu badaczy, że „Rasate” było pogańskim imieniem władcy, jest błędna. W rzeczywistości Włodzimierz zachował swoje pogańskie imię po chrzcie i nadal był nazywany Włodzimierzem. Najprawdopodobniej „Rasate” stanowi przydomek związany z jego działaniami wojskowymi w Raszce, bułgarskiej twierdzy granicznej w okresie Pierwszego Cesarstwa Bułgarskiego. Według Konstantyna VII Porfirogenety w dziele „O zarządzeniu cesarstwem”, Włodzimierz wraz z dwunastoma możnymi przekroczył granicę i najechał ziemie serbskie około 870 r., jednak został schwytany w trakcie drugiej wojny z Serbami. Wówczas interwencja Borysa I Michała doprowadziła do ich uwolnienia i zawarcia „wiecznego pokoju”. Serbscy możni złożyli wówczas dary i odesłali Włodzimierza wraz ze świtą do bułgarskiej twierdzy Ras (Raszki). W Bułgarii przesłanie darów tych postrzegano jako rodzaj podatku, symbol uznania zależności politycznej serbskich książąt od Borysa I Michała.
Orientacja religijno-polityczna Włodzimierza Rasate
W bułgarskiej historiografii postać księcia Włodzimierza Rasate kojarzona jest z jego próbą zapobieżenia narzuceniu religii chrześcijańskiej w Bułgarii. Powszechnie uważa się, że w przeciwieństwie do ojca, który prowadził konsekwentną politykę chrystianizacji, Włodzimierz wykazywał przywiązanie do starych pogańskich zwyczajów Bułgarów.
Tylko jedno źródło o tym wspomina – Kroniki Reginona opata wschodniofrankijskiego klasztoru w Prüm, gdzie czytamy:
„jego [Borysa I Michała] syn, którego uczynił władcą, a który dalece ustępował ojcu w gorliwości i działaniu, i zaczął dokonywać rabunków, spędzał czas na pijaństwie, ucztowaniu i miłosnych rozkoszach, i wszystkimi sposobami skłaniał nowo ochrzczony lud do pogańskich obrzędów. Kiedy ojciec dowiedział się o tym, zapłonął wielkim gniewem, zrzucił mnisze odzienie, na nowo założył wojenny pas, przywdział książęce szaty […]. Szybko bez szczególnego kłopotu pojmał go i oślepił, i uwięził. Następnie zwołał całe państwo (convocatio omni regno) i uczynił władcą swojego młodszego syna [Symeona I Wielkiego], któremu zagroził przed wszystkimi, że zostanie w ten sam sposób ukarany, jeśli w czymkolwiek odstąpi od chrześcijańskiej wiary.”
Część historyków poddaje w wątpliwość przekaz mnicha z Lotaryngii, który mógł tę informacje uzyskać od Bizantyjczyków wrogo nastawionych do bułgarskiego chana. Tym bardziej, że ten zmienił kurs w polityce zagranicznej i utrzymywał dobre stosunki z państwem wschodniofrankijskim, czemu dał wyraz przyjmując poselstwo króla Arnulfa z Karyntii w Plisce. Ponadto przekaz Reginona ma zdecydowanie moralizatorski charakter – zły chan, występujący przeciw woli Boga, jak i swojego ojca, zostaje sprawiedliwie ukarany. Ponadto żadne bułgarskie ani bizantyjskie źródło nie potwierdza relacji Reginona o powrocie do wierzeń pogańskich.
Jednak biorąc za dobrą monetę opowieść z Koroniki z Prüm należy podkreślić, że Włodzimierz Rasate w momencie chrystianizacji Bułgarii był prawdopodobnie już dojrzałym mężczyzną, mocno związanym z dawną wiarą, której wpływy przetrwały mimo formalnego przyjęcia chrześcijaństwa. Choć dokładna data jego urodzin nie jest znana, niektórzy badacze sugerują, że już w 870 r. był wystarczająco dorosły, by brać udział w wyprawie przeciwko Serbom. Ponadto istniała również duża grupa możnych, którzy byli nadal wierni pogańskim praktykom.
Z powyższych rozważań wynika, że nie sposób jednoznacznie określić charakteru polityki religijnej Włodzimierza Rasate. Dostępne źródła nie pozwalają stwierdzić, by prowadził on represje wobec duchowieństwa czy chrześcijańskich poddanych. Nie oznacza to jednak, że należy odrzucać przekaz Reginona, sugerujący, iż Włodzimierz mógł wspierać lub przynajmniej tolerować pogaństwo. Brak wzmianek o tym w źródłach bułgarskich i bizantyńskich nie przesądza, że kwestia religii nie miała znaczenia przy jego odsunięciu od władzy przez Borysa I Michała. Biorąc pod uwagę, że to właśnie Borys był inicjatorem chrystianizacji Bułgarii, a po abdykacji wstąpił do klasztoru, trudno przypuszczać, by człowiek tak głęboko wierzący mógł biernie akceptować, iż jego własny syn sprzyja poganom.
Istnieje również trzecia hipoteza, według której Włodzimierz Rasate mógł starać się zachować równowagę między obiema religiami — traktując pogaństwo i chrześcijaństwo w sposób równorzędny. Celem takiej polityki miało być złagodzenie napięć między starą, protobułgarską arystokracją wierną dawnym bogom a nową elitą, która związała się z chrześcijaństwem i dworem chana.
Dylematy polityki zagranicznej
Kolejne pytanie rodzi się czy Włodzimierz Rasate rzeczywiście dokonał zmiany orientacji w polityce zagranicznej. Roczniki z Fuldy donoszą nam, że chan między wrześniem 892 a majem 893 roku przyjął poselstwo króla wschodniofrankijskiego Arnulfa z Karyntii w Plisce. Zostało ono życzliwie przyjęte przez Włodzimierza Rasate i zapewnione o przyjaźni. W tym miejscu należy też podać, że polski historyk Idzi Panic przesuwa datę poselstwa Karolinga do Pliski na okres wrzesień 891 – maj 892, a więc przed letnią kampanią roku 892, która zakończyła się niepowodzeniem króla wschodniofrankijskiego.
Trzeba jednak podkreślić, że przychylne przyjęcie frankijskiego poselstwa nie oznaczało faktycznej współpracy Bułgarów z Frankami przeciwko państwu wielkomorawskiemu. Wojska bułgarskie nie wzięły udziału w walkach z Morawianami, a chan — jak się wydaje — odmówił Arnulfowi wprowadzenia embarga na dostawy soli z Siedmiogrodu na Morawy. Postawa Włodzimierza Rasate mogła wynikać z faktu, że do antymorawskiej koalicji wciągnięto Madziarów, pozostających w konflikcie z Bułgarami. Niezależnie jednak od motywów działania chana, z powyższego wynika, iż nie zdecydował się on na rzeczywistą współpracę z Arnulfem. Trudno więc uznać ten epizod za przejaw wyraźnie proniemieckiego, przełomowego czy jednoznacznie antybizantyńskiego zwrotu w polityce bułgarskiej, zwłaszcza że nasza wiedza o relacjach bizantyńsko-wschodniofrankijskich z tego okresu pozostaje znikoma. Paradoksalnie, być może Włodzimierz Rasate postępował wówczas podobnie jak jego ojciec, który w drugiej połowie lat sześćdziesiątych starał się równoważyć wpływy bizantyńskie wpływami zachodnimi, dążąc w ten sposób do uzyskania ustępstw ze strony Bizancjum.
Nieudolność i odsunięcie od władzy
Wśród części historyków można spotkać pogląd, że powodem usunięcia Włodzimierza Rasate przez Borysa I Michała była po prostu jego nieudolność w sprawowaniu władzy, tak jak to zapisał opat Regino „[…] dalece ustępował ojcu w gorliwości i działaniu […]”. Nie jest to wykluczone. Choć poszczególne elementy jego rządów, jak polityka religijna czy zagraniczna, nie stanowiły same w sobie powodu do radykalnych działań, ich kumulacja mogła doprowadzić Borysa I Michała do dramatycznej decyzji o odsunięciu syna – decyzji podjętej w imię odpowiedzialności za los państwa.
Bez względu na to, co w ostatecznym rozrachunku zadecydowało o wystąpieniu Borysa I Michała przeciw synowi, stało się ono faktem zapewne w drugiej połowie 893 r. Jego rezultatem było odebranie Włodzimierzowi Rasate władzy, oślepienie, uwięzienie i w końcu śmierć.
Skuteczność działań Borysa I Michała dowodzi, że mimo życia w klasztorze zachował realny wpływ na sprawy państwa i część dawnych prerogatyw władzy. O wyjątkowej pozycji byłego władcy świadczył również używany przez niego podwójny tytuł – mnicha i z woli Bożej władcy Bułgarii – który symbolicznie łączył sferę duchową i świecką. W ten sposób Borys I Michał wpisywał się w charakterystyczną dla bułgarskiej tradycji koncepcję dwuwładzy.
Detronizacja i oślepienie Włodzimierza Rasate mogą być postrzegane jako echo dawnej instytucji sakralnego zabójstwa władcy, przekształconej pod wpływem chrześcijaństwa. Bułgarska tradycja polityczna zna bowiem przypadki eliminacji władców uznanych za pozbawionych boskiej łaski, a więc niezdolnych do dalszego rządzenia.
Symeon I Wielki a detronizacja Włodzimierza Rasate
Zdecydowana większość dostępnych źródeł przypisuje odpowiedzialność za upadek Włodzimierza Rasate wyłącznie Borysowi I Michałowi. Wśród nich pojawia się jednak jedno, dość lakoniczne świadectwo, które pozwala spojrzeć na te wydarzenia z innej perspektywy.
Jak podaje „Cud św. Jerzego z Bułgarem”: „z błogosławieństwem bożym a takoż ojcowskim Symeon brata obalił i sam zasiadł na tronie”. Słowa te nadają przewrotowi charakter niemal rytualny, wskazując na jego zgodność z wolą Bożą i ojcowskim autorytetem Borysa I Michała. Nie można z całą pewnością stwierdzić, czy przekaz ten dokumentuje faktyczny i czynny udział Symeona w detronizacji brata, czy raczej jest echem krytycznych wobec niego opinii współczesnych bądź przejawem niepewności dotyczących jego roli w tym wydarzeniu.
Wszystko wskazuje na to, że Symeon był dobrze zorientowany w polityce prowadzonej przez Włodzimierza Rasate i w negatywnym stosunku Borysa I Michała do tej polityki. Jeśli czynnikiem przesądzającym o decyzji Borysa I Michała była kwestia religijna, Symeon – jako mnich – musiał ją w pełni rozumieć i podzielać. Wystąpienie przeciw bratu miało dla niego wymiar nie tylko moralny, lecz także polityczny: otwierało przed nim perspektywę objęcia władzy. Trudno przypuszczać, by Borys I Michał nie uzgodnił z Symeonem następstwa tronu, zwłaszcza że wybór mnicha na władcę stanowił posunięcie wyjątkowe.
Największym problemem w drodze Symeona do tronu był fakt, że był on mnichem. Aby objąć władzę, musiał złamać śluby zakonne, co w ówczesnej mentalności stanowiło poważne obciążenie moralne i polityczne. W świecie bizantyńskim przyjęcie mniszej schimy oznaczało całkowite wyrzeczenie się życia świeckiego. Często było to wręcz narzędzie polityczne — pozbawieni władzy cesarze czy uzurpatorzy byli przymusowo wprowadzani do klasztoru, by uniemożliwić im ponowne sięgnięcie po tron. Zarówno Borys I Michał, jak i Symeon musieli mieć świadomość, że decyzja o detronizacji Włodzimierza Rasate i przekazaniu władzy mnichowi stanowiła krok bez precedensu.
Przejęcie tronu przez Symeona nie było oczywistym krokiem. Nie był on bowiem ani pierworodnym, ani nawet drugim synem Borysa I Michała. Zgodnie z tradycją bułgarską tron przypadał dwóm najstarszym synom – kanartikinowi i bulias-tarkanowi. W konsekwencji po Włodzimierzu Rasate władzę powinien był objąć jego brat Gabriel, o którym jednak wiemy bardzo niewiele. Nie można też wykluczyć, że Włodzimierz pozostawił potomka, który w świetle prawa dynastycznego mógłby być jego naturalnym następcą. Skoro jednak tron objął Symeon, musiały za tym przemawiać szczególne względy – albo śmierć pozostałych potencjalnych sukcesorów, albo też osobista decyzja Borysa I Michała, który w Symeonie dostrzegł najlepszą gwarancję stabilności państwa.
W Sześciodniu Jan Egzarcha pisał, że „u Bułgarów władza przechodzi nie tylko z ojca na syna, lecz i z brata na brata. Wiemy, że tak było i u Chazarów”. Ten autor, blisko związany z Symeonem, starał się w ten sposób uzasadnić legalność objęcia tronu przez młodszego syna Borysa i Michała. Przywołanie przykładu chazarskiego oraz wzmianka o starożytnym rodowodzie takiej praktyki miały nadać jej większą wiarygodność. Jan Egzarcha musiał jednak sięgnąć po analogie z zewnątrz, ponieważ nie znał przykładów podobnego sposobu sukcesji w dziejach Bułgarii.
Podkreślenie, że brat ma prawo dziedziczyć po bracie, mogło mieć również wymiar praktyczny: Włodzimierz Rasate najprawdopodobniej pozostawił syna, który w normalnych warunkach powinien był odziedziczyć tron.
Przejęcie władzy przez Symeona komplikowała dodatkowo niejasna pozycja Borysa I Michała. Choć formalnie abdykował, wiele wskazuje, że zachował pewne prerogatywy władcze. Wiedząc jednak, jak delikatna była sytuacja, musiał zabiegać o szersze poparcie dla swojej decyzji o zmianie na tronie.
Należy pamiętać, że objęcie tronu przez Włodzimierza Rasate miało charakter precedensowy. Władzę nie tyle odziedziczył, ile otrzymał od ojca, który nadal żył i pełnił funkcję swego rodzaju nadzorcy jego działań. Ponieważ Borys I Michał pozostawał faktycznym „dysponentem” władzy, można przyjąć, że zachował sobie prawo do cofnięcia decyzji o sukcesji – i z tego prawa skorzystał. Choć taki krok również był precedensowy, łatwiej mógł zostać zaakceptowany przez współczesnych, gdyż wynikał z autorytetu seniora rodu.
Tak zwany sobór presławski 893/894 r.
Według Reginona, w celu zatwierdzenia zmiany na tronie zwołano „convocatio omni regno”, co część badaczy interpretuje jako zgromadzenie o charakterze soborowym, w którym – po raz pierwszy w historii Bułgarii – mieli uczestniczyć zarówno dostojnicy kościelni, jak i możni świeccy. Ten hipotetyczny sobór stał się przedmiotem obszernej literatury i wciąż budzi spore kontrowersje. Obrady rzekomo potwierdziły wyniesienie Symeona na tron, zdecydowały o przeniesieniu stolicy z Pliski do Presławia oraz uznały język słowiański za język urzędowy państwa i Kościoła.
Niektórzy historycy przyjmują, że sobór miał przede wszystkim charakter kościelny i odbył się w 894 r., podejmując decyzję o przekładzie ksiąg liturgicznych na język słowiański oraz przyjęciu „Zakonu sudnym liudem”, którego postanowienia miały stanowić podstawę prawną dla odsunięcia Włodzimierza Rasate.
Analiza źródeł, które współcześni badacze łączą z ewentualnym soborem – należy wyraźnie podkreślić, że brak jest jednoznacznych podstaw źródłowych potwierdzających jego zwołania – pozwala wysunąć wniosek, że jedyną kwestią, jaką mógłby on rozpatrywać, było odsunięcie Włodzimierza Rasate i wyniesienie Symeona. Inne decyzje przypisywane soborowi pozostają w sferze domysłów, gdyż brak jest dla nich wiarygodnych źródeł. Próby identyfikowania śladów obrad soborowych w starobułgarskiej literaturze obarczone są zbyt dużym stopniem niepewności, by mogły stanowić podstawę jakichkolwiek pewnych konkluzji.
BIBLIOGRAFIA:
1. Mirosław J. Leszka, Symeon I Wielki a Bizancjum. Z dziejów stosunków bułgarsko-bizantyńskich w latach 893–927, Łódź 2013,
2. Tadeusz Wasilewski, Historia Bułgarii, Wrocław 1983,
3. Kazimierz Zakrzewski, Historia Bizancjum, Kraków 2007,
4. Georgije Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Warszawa 2008,
5. Aleksander Krawczuk, Poczet Cesarzy Bizantyjskich, Warszawa 2006,
6. Leszek Podhorodecki, Jugosławia. Zarys dziejów, Warszawa 1979,
7. Wacław Felczak, Tadeusz Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław 1985,
8. Idzi Panic, Początki Węgier. Polityczne aspekty formowania się państwa i społeczeństwa węgierskiego w końcu IX i w pierwszej połowie X wieku, Cieszyn 1995.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
