Zdrada rodu Święców

17 lipca 1307 r. w Lędowie przedstawiciele możnego pomorskiego rodu Święców zawarli z margrabią brandenburskim Waldemarem Wielkim układ, na mocy którego oddawali Pomorze Gdańskie pod władzę Askańczyków – Waldemara Wielkiego, Hermana III Długiego i Ottona IV ze Strzałą. Ze strony rodu Święców umowę podpisali: starosta wschodniopomorski Piotr z Nowego, jego ojciec wojewoda gdański Święca, jego bracia Jaśko ze Sławna i Wawrzyniec z Darłowa oraz stryj Wawrzyniec ze Słupska. Możni panowie zobowiązali się ułatwić Brandenburczykom opanowanie Pomorza Gdańskiego, ale w zamian otrzymali w dziedziczne posiadanie jako lenno Sławno, Darłowo, Polanowo, Tucholę, Nowe oraz w dożywotnie władanie ziemię słupską z tytułem wojewodów słupskich.

Akt z Lędowa przeszedł do historii jako „zdrada Święców”. Postępowanie możnych pomorskich nie było nowością w średniowiecznych stosunkach między lennikiem a seniorem. Dość często lennicy wypowiadali posłuszeństwo jednemu panu lennemu, aby oddać się pod panowanie drugiego pana lennego. Najczęściej akt tej zdrady był spowodowany faktycznym lub domniemanym niewywiązywaniem się z obowiązku opieki i pomocy ze strony seniora.

Jednak występek rodu Święców miał wymiar prywatnej i indywidualnej zdrady podyktowanej aktualną sytuacją polityczną i zamieszaniem, jakie wywiązało się po śmierci króla Czech i Polski Wacława III. Młody władca został niespodziewanie zamordowany w Ołomuńcu 4 sierpnia 1306 r. Wacław III był ostatnim przedstawicielem rodu Przemyślidów, co spowodowało kryzys dynastyczny i wojnę domową w Czechach. W Polsce tę sytuację wykorzystali Piastowie pretendujący do roli zjednoczycieli Polski. Książę głogowski Henryk III już 1301 r. przyjął tytułu: „dziedzic Królestwa Polskiego, książę Śląska, pan Głogowa i Poznania” (heres regni Polonie, dux Slesie, dominus Glogouie et Posnanie). Henryk III Głogowczyk opanował Wielkopolskę, książę legnicki Bolesław III Rozrzutny i szwagier zamordowanego króla również przyjął tytuł „Heres Regni Polonie” (Dziedzic Królestwa Polskiego) i zajął Kalisz, a Władysław IV Łokietek usadowił się w Małopolsce i Pomorzu Gdańskim. Brandenburczycy, korzystając z tego ogólnego zamieszania, zajęli ziemię słupską i sławeńską, czyli tereny, gdzie ród Święców miał swoje posiadłości. Co też istotne Waldemar Wielki był siostrzeńcem Przemysła II wielkopolskiego i również z tego tytułu mógł sobie rościć pretensje do ziem polskich.

W listopadzie 1306 r. Władysław IV Łokietek w towarzystwie swoich krewnych książąt kujawskich przybył do Świecia, gdzie możni Pomorza Gdańskiego w tym ród Święców uznali jego władzę. Piast nie ufał możnym pomorskim, więc dokonał zmian na urzędach. Pozbawił Piotra z Nowego urzędu starosty, jego ojciec Święca pozostał wojewodą, bratankowie Łokietka objęli urzędy starostów: Przemysł inowrocławski w Świeciu i Kazimierz III gniewkowski w Tczewie i Gdańsku. Inne urzędy obejmowali przybysze z Kujaw – np. Bronisz został starostą gdańskim.

Dodatkowo przeciwko Piotrowi wystąpił też biskup kujawski Gerward, żądając sądownie zwrotu ukradzionych przez niego dochodów biskupich w czasach, gdy Piotr był starostą z nominacji czeskiej. Piotr przegrał proces przed sądem polubownym, który nakazał mu zwrot biskupowi ogromnej kwoty 2 tysięcy grzywien. Pomimo częściowego poręczenia przez Władysława Łokietka, Święcowie nie byli w stanie wypłacić takiej kwoty. Kłopoty rodu się piętrzyły, aż w końcu bańka pękła.

Słabły wpływy Święców na Pomorzu Gdańskim i dodatkowo ich dobra na terenie ziemi słupskiej i sławeńskiej były zagrożone przez brandenburskich Askańczyków. Przegrany wyrok z biskupem oznaczał ruinę Piotra. Wszystko to skłoniło stary ród Święców do zdrady i wypowiedzenia posłuszeństwa Władysławowi IV Łokietkowi. Zdrada Święców w konsekwencji doprowadziła do przejęcia Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków, którym rządzili aż do 1466 r.

Książę Władysław IV Łokietek, dowiedziawszy się o zdradzie rodu Święców, na przełomie 1307 i 1308 r. wyruszył na Pomorze Gdańskie. Tam kazał pojmać Piotra Święcę i uwięzić go na zamku w Brześciu Kujawskim. Do uwięzienia Piotra musiało dojść przed 21 lutym 1308 r. Po czym Piast powrócił do Krakowa a zarządzanie Pomorzem Gdańskim pozostawił bratankom.

Pod koniec maja 1308 r. odbył się w Krakowie zjazd możnych urzędników z Pomorza Gdańskiego i Kujaw. Podczas wiecu zaprzysięgli oni wierność Władysławowi IV Łokietkowi w zamian otrzymując szereg przywilejów. Z Pomorza Gdańskiego przybyli: sędzia gdański Bogusza, bo wojewoda gdański Święca był w obozie wrogim, a Wojciech, kasztelan gdański, pozostał na miejscu by chronić zamku gdańskiego, wojewoda świecki Julian, kasztelan świecki Paweł i podkomorzy świecki Adam, wojewoda tczewski Świętosław, kasztelan tczewski Jakub i podkomorzy tczewski Jan.

W sierpniu 1308 r. margrabiowie brandenburscy Otton IV ze Strzałą i Waldemar Wielki wkroczyli na teren Pomorza Gdańskiego i rozpoczęli oblężenie Gdańska. Mieszczanie gdańscy zdecydowali się poddać miasto, natomiast zamek posiadający załogę wierną Władysławowi IV Łokietkowi bronił się dzielnie i wysłała do niego prośbę o pomoc. Opanowanie Pomorza Gdańskiego okazało się trudniejsze niż się na pozór wydawało.

W tym trudnym położeniu we wrześniu 1308 r. przebywający w Sandomierzu Władysław IV Łokietek nakazał sędziemu gdańskiemu Boguszy zwrócić się o pomoc do Zakonu Krzyżackiego, który propozycję przyjął. Po spisaniu kontraktu, regulującego warunki umowy, mistrz krajowy Prus Henryk von Plötzkau wydał rozkaz do ataku na Gdańsk. Krzyżacy zobowiązali się wypchnąć siły brandenburskie z Gdańska, a do zamku miał wejść oddział rycerzy zakonnych i stanowić odtąd połowę jego załogi, do czasu aż książę Władysław IV Łokietek zwróci Zakonowi wszystkie wydatki poniesione w związku z udzieleniem mu pomocy zbrojnej.

W październiku 1308 r., prawdopodobnie w dzień św. Dominika 5 października, wojska zakonne, którymi dowodził komtur chełmiński Günter von Schwarzeburg, wspólnie z Polakami wyparły załogę margrabiów brandenburskich z Gdańska. Następnie uwięziono grupę polskich dowódców możnowładców, wśród których znalazł się sędzia Bogusza, kasztelan Wojciech i Stefan z Pruszcza. Więźniowie stali się gwarantami uregulowania przez Władysława IV Łokietka zobowiązań finansowych wobec Krzyżaków.

13 listopada 1308 r. wzmocniona przybyłymi posiłkami, na czele z mistrzem krajowym Prus Henrykiem von Plötzkau, krzyżacka załoga dokonała w Gdańsku rzezi polskiego mieszczaństwa i rycerstwa. Wśród ofiar byli obrońcy miasta, stronnicy rodu Święców a także grupa mieszczan wraz z członkami ich rodzin. Władysław IV Łokietek był bezsilny.

W tej sytuacji Kazimierz III gniewkowski udał się do krzyżackiego obozu, gdzie zjadł z mistrzem krajowym Prus Henrykiem von Plötzkau śniadanie, podczas którego dowiedział się, że Krzyżacy pozostaną w Gdańsku na dłużej, a oddziały krzyżackie podążają już w kierunku Tczewa. Książę usłyszał również ultimatum, zgodnie z którym miał bronić miasta lub opuścić Pomorze Gdańskie. Wówczas Kazimierz III gniewkowski padł na kolana przed mistrzem krajowym i z płaczem błagał go o zmianę decyzji. Kiedy wyszło na jaw, że plany Krzyżaków nie będą zmienione, powrócił do tczewskiego zamku, a na widok wojsk zakonnych podjął decyzję o kapitulacji.

Tym sposobem zaskoczony Władysław IV Łokietek utracił Pomorze Gdańskie.

W kwietniu 1309 r. w Grabiach na Kujawach, w pobliżu miasta Gniewkowo i w sąsiedztwie Murzynna, wówczas posiadłości zakonnej, rozpoczęły się w obecności biskupa włocławskiego Gerwarda rokowania między Henrykiem von Plötzkau a Władysławem IV Łokietkiem w sprawie Pomorza Gdańskiego. Obecni byli również: komtur chełmiński Gunter von Schwarzburg i dziesięciu komturów: królewiecki Eberhard Vimenburg, brandenburski Gerhard von Mansfeld, bałgijski Henryk Ysenberg, elbląski Henryk Gera, dzierzgoński Sieghard von Schwarzburg, malborski Jan, gniewski Zygfryd, golubski Luther z Brunszwiku, wieladzki Otto von Luterberg i nieszawski Henryk Wedere. Natomiast władcy polskiemu towarzyszyli: książęta Kazimierz III gniewkowski, Przemysław inowrocławski, biskup włocławski Gerward, wojewoda tczewski Swiętosław Pałuka i sędzia gdański Bogusza.

Zakon domagał się za obronę Gdańska zwrotu poniesionych kosztów. Nie mogąc tego uzyskać, zaproponował kupno zajętej części regionu. Wobec sprzeciwu Władysława IV Łokietka, a tym bardziej po złożonej skardze przez stronę polską na Zakon Krzyżacki do papieża Klemensa V, rycerze zakonni zmienili swoją politykę. Po dwumiesięcznym oblężeniu, we wrześniu 1309 r., zdobyli Świecie. Ponadto rozpoczęli rokowania z Askańczykami brandenburskimi, którzy według Zakonu Krzyżackiego mieli większe prawa do Pomorza Gdańskiego niż Władysław IV Łokietek.

13 września 1309 r. w Myśliborzu Zakon Krzyżacki zawarł układ z Margrabstwem Brandenburgii, na mocy którego zakupili za 10 tysięcy grzywien fikcyjne prawa do Pomorza Gdańskiego, uzyskane przez Brandenburgię od króla Węgier i Czech oraz tytularnego króla Polski Wacława III. Jednocześnie margrabiowie Waldemar Wielki i Jan V zobowiązali się do uzyskania dokumentów zrzeczenia się praw do Pomorza Gdańskiego przez książąt głogowskich z dynastii Piastów i księcia rugijskiego Wisława III.

Askańczykom udało się uzyskać te dokumenty. 3 marca 1310 r. w Berlinie książęta głogowsko-żagańscy i wielkopolscy: Henryk IV Wierny, Konrad I oleśnicki i Bolesław oleśnicki w swoim imieniu oraz młodszych braci Jana ścinawskiego i Przemka II głogowskiego zrzekli się swoich roszczeń do Pomorza Gdańskiego w zamian za uzyskanie wsparcia oraz pożyczki pod zastaw Krosna Odrzańskiego i Żagania. Ponadto Henryk IV Wierny zawarł małżeństwo z Matyldą, córką Hermana III Długiego, margrabiego brandenburskiego. 12 kwietnia 1310 r. książę rugijski Wisław III zrzekł się swoich roszczeń do Pomorza Gdańskiego na rzecz margrabiów brandenburskich.

Dzięki temu 12 czerwca 1310 r. w Słupsku Krzyżacy otrzymali od Askańczyków stosowny dokument własności.

Po otrzymaniu tych aktów, 27 lipca 1310 r. we Frankfurcie nad Menem, umowa margrabiów brandenburskich Waldemara Wielkiego i Jana V, dotycząca Pomorza Gdańskiego wraz z Tczewem i Świeciem, została potwierdzona przez wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego Zygfryda von Freuchtwangena, a następnie króla niemieckiego Henryka VII Luksemburskiego.

BIBLIOGRAFIA:  

1. pod red. Gerard Labuda, Historia Pomorza, T. I, cz. 2, Poznań 1969,

2. Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003,

3. Jerzy Wyrozumski, Dzieje Polski Piastowskiej (VIII w. – 1370), Kraków 1999,

4. Stanisław Szczur, Historia Polski: Średniowiecze, Kraków 2002.

💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:

https://suppi.pl/speculumeuropae

💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:

09 1460 1181 2025 0084 5728 0002