Śmierć Henryka V Grubego

23 czerwca 1290 r. we Wrocławiu niespodziewanie zmarł książę krakowski i wrocławski Henryk IV Prawy. Nie pozostawił po sobie potomstwa i na nim wygasła wrocławska linia Piastów. Władca sporządził dwa dokumenty. W pierwszym dawał książę biskupowi wrocławskiemu Tomaszowi II pełną suwerenną władzę nad okręgiem nysko-otmuchowskim, ponadto przekazywał mu wszelkie posiadłości i majątki, jakie jego ojciec, stryj i on sam nieprawnie przejęli. W ten sposób zrzekł się wszystkiego, o co przez tyle lat toczyła się walka z Kościołem.

W drugim akcie, który był właściwym testamentem, Henryk IV Prawy podzielił swe władztwo między różnych książąt z rodu Piastów. Księstwo wrocławskie przekazał bratu stryjecznemu, księciu głogowskiemu Henrykowi III, księstwa krakowskie i sandomierskie — księciu wielkopolskiemu Przemysłowi II, ziemię kłodzką zwrócił królowi Czech Wacławowi II pod warunkiem, że zrzeknie się on pretensji do innych ziem śląskich i będzie bronił jego spadkobierców przed wszelkimi atakami z zewnątrz. Wykonawcą testamentu został biskup wrocławski Tomasz II.

Henryk III Głogowczyk przybył na Ostrów Tumski w celu objęcia władzy we Wrocławiu. 27 czerwca 1290 r. w kościele św. Krzyża we Wrocławiu odprawiono uroczystą mszę żałobną przy udziale rycerstwa i mieszczaństwa wrocławskiego. Biskup Tomasz II zagroził klątwą każdemu, kto wystąpiłby przeciw woli zmarłego Henryka IV Prawego. W tym samym dniu Henryk III Głogowczyk jako książę wrocławski zatwierdził przywileje biskupstwa wrocławskiego. Tym samym Piast głogowski uznany został tak przez możnych, jak i przez mieszczan za swojego władcę.

16 lipca 1290 r. Henryk III Głogowczyk zapewne już nie sprawował rządów w księstwie wrocławskim. Został obalony przez mieszczan wrocławskich wspartych przez część możnych księstwa. Na jego miejsce powołano na tron księcia legnickiego Henryka V Grubego. Motywy, jakimi kierowały się elity księstwa wrocławskiego, nie są jasne. Być może nie podobała im się perspektywa kontynuowania przez Henryka III Głogowczyka ekspansywnej polityki Henryka IV Prawego i jego ambicje względem stołecznego Krakowa. Nie chcieli ponosić kosztów tej polityki.

W sierpniu 1290 r. książę głogowski zajął zbrojnie Ścinawę, będącą spuścizną po jego bracie Przemku, a należącą do księstwa wrocławskiego. Henryk V Gruby, który jednak musiał stawić czoła części możnym wrocławskim oraz prawowitemu spadkobiercy Henryka IV Prawego Henrykowi III Głogowczykowi, zwrócił się o pomoc do swojego brata księcia jaworskiego Bolka I Surowego. Ten zdecydował się udzielić bratu pomocy. Cena za nią była dość wysoka, gdyż dopiero po otrzymaniu w 1290 r. południowej części księstwa wrocławskiego z Świdnicą, Ząbkowicami, Ziębicami i Strzelinem wysłał oddziały posiłkowe do Wrocławia i Legnicy.

Prawdopodobnie najpóźniej w listopadzie 1290 r. na jakimś bliżej nam nieznanym zjeździe książąt śląskich Henryk V Gruby zawarł z Henrykiem III Głogowczykiem układ, na mocy którego Głogowczyk przejął Chojnów, Bolesławiec, Gościszów, Nowogrodziec, Ścinawę, Łąkę, Syców, Uraz, Trzebnicę, Milicz i Sądowel. W zamian książę głogowski zrezygnował z roszczeń do Wrocławia.

Henryk V Gruby mimo tego układu wciąż czuł zagrożenie ze strony agresywnego i ambitnego brata stryjecznego Henryka III Głogowczyka, który jesienią 1290 r. zawarł układ o przeżycie z księciem wielkopolskim Przemysłem II. Następnie w marcu 1291 r. zawarł małżeństwo z Matyldą, córką Albrechta I Wielkiego, księcia brunszwickiego. W tej sytuacji książę wrocławsko-legnicko postanowił działać szybko i dość energicznie. W 1291 r. zaręczył swoją córkę Eufemię z Janem, synem margrabiego brandenburskiego Albrechta III. Jeszcze w tym samym roku wydał za mąż swoją córkę Jadwigę za Ottona, syna margrabiego brandenburskiego Ottona V Długiego.

W polityce wewnętrznej też książę legnicki nie był pasywny. Od początku przejęcia władzy we Wrocławiu Henryk V Gruby starał się pozbyć opozycji w księstwie wrocławskim. Konsekwentnie usuwał współpracowników Henryka IV Prawego i stronników Henryka III Głogowczyka. W 1293 r. skazał na śmierć byłego marszałka Pakosława Zdzieszyca, co miało istotne konsekwencje w przyszłości.

Dbał również o utrzymanie przyjaznych relacji ze swoim bratem księciem jaworskim Bolkiem I Surowym. W 1292 r. Henryk V Gruby wziął udział w uroczystościach związanych z ufundowaniem klasztoru cystersów w Krzeszowie koło Kamiennej Góry. Organizatorem zjazdu był Bolko I Surowy.

11 listopada 1293 r. książę legnicki i wrocławski Henryk V Gruby (Brzuchaty) zażywał kąpieli w łaźni w pobliżu Wrocławia. Został wówczas napadnięty i uprowadzony przez spiskowców prowadzonych przez Lutka Pakosławica, którego ojciec Pakosław Zdzieszyc został ścięty z rozkazu księcia za morderstwo, którego dopuścił się na sąsiedzie. Henryka V Grubego przewieziono do Sądowla, a następnie do Głogowa, na dwór jego brata stryjecznego Henryka III Głogowczyka.

„Kronika książąt śląskich” w ten oto sposób mówi o wydarzeniach jakie miały miejsce u schyłku XIII wieku:

„Schwytawszy wspomnianego księcia posadzili go szybko na konia i narzuciwszy na niego lichy płaszcz owego dnia i nocą uprowadzili do miejscowości Sandwel, aby przekazać księciu Henrykowi (głogowskiemu). Ten odebrał go sam, odprowadził do Głogowa i zamknął w straszliwym więzieniu; chcąc go zmusić do uległości, rozkazał zrobić jakby skrzynię, z żelazną kratą, przez którą mógł oddychać i przyjmować pożywienie,drugi zaś podobnie dobrze zabezpieczony otwór pozostawił, żeby mógł przez niego wypróżniać się i trzymał go tak w więzieniu najokropniej przez prawie sześć miesięcy, że z jego ud i pleców wypełzła masa robactwa, zwłaszcza że nie mógł ani stać, ani siedzieć i ani nawet leżeć, umieszczony tak w ciasnocie. A po to był nękany tymi cierpieniami, żeby przez ból wymusić od niego miasta z ich okolicami […]”.

6 maja 1294 r. ta okrutna niewola zmusiła Henryka V Grubego do ustępstw terytorialnych na rzecz Henryka III Głogowczyka „to znaczy: Namysłów, Bierutów, Oleśnicę, Kluczbork, Byczynę, Wołczyn, Olesno, Chojnów i Bolesławiec [nad Prosną] rozdzielone przez granice swoje w pobliżu Legnicy na moście nad czarną wodą”. Była to 1/3 księstwa wrocławskiego z czasów panowania ich brata stryjecznego Henryka IV Probusa, w praktyce prawie wszystkie terytoria leżące na prawym brzegu Odry. Ponadto Henryk V Gruby zobowiązał się wspomagać księcia głogowskiego przez najbliższe pięć lat przeciw wszystkim wrogom oraz zapłacić olbrzymi okup w wysokości 30000 grzywien srebra. Książę legnicko-wrocławski był zwolniony z posiłkowania księcia głogowskiego w wypadku jego walk z książętami polskimi, królem Czech, księciem jaworskim Bolkiem I Surowym, margrabiami brandenburskimi Ottonem i Albrechtem i księciem Anhaltu Albrechtem I.

Nie mógł również w ciągu tych 5 lat wszczynać wojen z księciem żagańskim Konradem II Garbatym, bratem Henryka III Głogowczyka ani z księciem opolskim Bolkiem I lub jego braćmi: księciem cieszyńsko-oświęcimskim Mieszkiem, księciem bytomskim Kazimierzem i księciem raciborskim Przemkiem. W przypadku wywołania konfliktu z ich winy, zobowiązywał się do poddania się arbitrażowi księcia głogowskiego.

Narzucone Henrykowi V Grubemu warunki jednoznacznie sytuują go w pozycji wasala księcia głogowskiego.

Henryk V Gruby „nawet po uwolnieniu zawsze był chory i póki żył, nigdy nie powrócił zupełnie do zdrowia”.

Coraz silniej akcentowany śląski kierunek ekspansji Czech spowodował zmianę polityki Bolka I Surowego i Henryka V Grubego wobec Wacława II. Broniąc swej niezależności, książę jaworski rozpoczął budowę fortyfikacji na południowych i zachodnich granicach swego księstwa. Polityką księcia poczuł się zaniepokojony król czeski i na początku 1295 r. wypowiedział mu wojnę. Jednak głównym celem Przemyślidy był Wrocław, w którym panował Henryk V Gruby. Król czeski chciał opanować księstwo wrocławskie, na podstawie zapisu Henryka IV Prawego z 1278 r. Henryk V Gruby zagrożony najazdem czeskim szukał sprzymierzeńca. Naturalnym sojusznikiem okazał się być jego brat Bolko I Surowy, który w zamian za wsparcie zażądał Sobótki wraz z okręgiem. Wacław II wkroczył na ziemie Bolka I Surowego, jednak pod Kamienną Górą wojska czeskie zostały powstrzymane przez demonstrację siły wojsk księcia jaworskiego i Czesi zdecydowali się zawrócić. Przemyślida wszczynając wojnę z Piastami legnickimi nie spodziewał się z pewnością większego oporu, tym większe było jego zaskoczenie z powodu skutecznej obrony jaką przygotował Bolko I Surowy. W wojnie z Czechami doskonale zdały rezultat budowane przez Piasta fortyfikacje.

Kolejnym krokiem było zwrócenie się, wraz z Bolkiem I Surowym, do papieża Bonifacego VIII z prośbą o objęcie ich księstw papieską opieką. Działanie to, podjęte w celu wzmocnienia pozycji książąt wobec Wacława II, ostatecznie skłoniło czeskiego króla do szukania ugody, co przyczyniło się do zażegnania konfliktu. Efektem dyplomacji książąt legnickich było wzięcie ich ziem pod opiekę papieża Bonifacego VIII, zatwierdzone w Rzymie specjalnym dokumentem z 1 lutego 1296 r. Pokój z królem czeskim podpisano zapewne na początku 1297 r., skoro 2 czerwca tegoż roku widzimy Bolka I Surowego na koronacji Wacława II w Pradze.

22 lutego 1296 r. prawdopodobnie w Legnicy zmarł udręczony Henryk V Gruby i został pochowany w klasztorze klarysek we Wrocławiu. W tej sytuacji Bolko I Surowy został opiekunem małoletnich synów brata – Bolesława III, Henryka VI i Władysława I. Dzięki temu przejął tymczasowo władzę w księstwach wrocławskim i legnickim stając się najpotężniejszym księciem na Śląsku. Wówczas to odnajdujemy kolejny dokument, ale tym razem wystawiony w Świerzawie 2 maja 1297 r., w którym to Bolko I Surowy tytułuje się jako „Bolko, z bożej łaski książę Śląska, pan na Książęcej Górze i opiekun ziemi wrocławskiej”, czyli “Bolcho dei gratia dux Slezie, dominus de Furstinberc tutorque terre Wratizlauiensis universis”. 

BIBLIOGRAFIA:  

1. Zygmunt Boras, Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978,

2.  Tomasz Sadowski, Poczet książąt Wrocławia, Wrocław 1999,

3. Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003,

4. Jan Rybotycki, Księstwo Jaworskie i jego stolica (1264-1392), Jawor 1987,

5. Tomasz Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274-1309), Kraków 2006.

💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:

https://suppi.pl/speculumeuropae

💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:

09 1460 1181 2025 0084 5728 0002