Ruś podzielona część 2

Podbój większości Rusi i stepów Europy Wschodniej przez Mongołów zapewniło na przełomie XIII i XIV wieku swobodę handlu na długich szlakach od Chin do Morza Bałtyckiego. Pax mongolica miała szczególne znaczenie w Azji Środkowej i stepach Europy Wschodniej. Szlak nadwołżański biegnący przez Moskwę do Nowogrodu Wielkiego był w całości pod zwierzchnictwem tatarskim. Część towarów wschodnich była przejmowana przez europejskich kupców, pochodzących z Genui, Wenecji i Bizancjum, już na Półwyspie Krymskim, głównie w Kaffie. Stąd szlaki lądowe prowadziły do Kijowa lub Lwowa. Od około 1350 r. Kijów i drogę wodną Dnieprem, do Wilna i dalej do Rygi, kontrolowało Wielkie Księstwo Litewskie, a szlak przez Halicz i Lwów Królestwo Polskie. Wielki handel wschodni biegnący przez Ruś halicką i Polskę, dzięki opiece i przywilejom królów polskich od Kazimierza III Wielkiego zaczynając, przynosił duże zyski mieszczanom Krakowa i Lwowa.

Zagraniczni kupcy w Polsce podlegali wielu ograniczeniom, ale dostęp do atrakcyjnych towarów orientalnych był wart starań. Ograniczenia te wynikały z polityki merkantylistycznej, która chroniła interesy rodzimych kupców. W XV wieku szlaki lądowe z Kijowa na Półwysep Krymski nie były bezpieczne, droga przez Suczawę wydawała się dogodniejsza. Przyczyną tego były najazdy Tatarów, a także konflikty między różnymi państwami i grupami. Przez większość XV wieku hospodarowie mołdawscy, począwszy od 1407 roku, uznawali zwierzchnictwo królów polskich i składali im hołd.

Niezależnie od obustronnej wymiany poszukiwanych towarów między Wschodem a Europą, od początku XIV wieku do połowy XVII wieku Podole, Wołyń i Mołdawia dostarczały całej Europie Środkowej, aż do Łaby i Nadrenii, ogromnych stad wołów (mięso i skóry), pędzonych przez Ruś Czerwoną, Małopolskę i Śląsk. Zdobycie w 1453 r. Konstantynopola przez Turków Osmańskich nie przerwało opłacalnego handlu wschodniego idącego przez ziemie Królestwa Polskiego. Podboje tureckie, podporządkowanie Chanatu Krymskiego w 1475 r. i opanowanie ważnych portów czarnomorskich Kilii i Białogrodu w 1484 r. zmniejszyły uprawnienia i udział kupców chrześcijańskich w tych obrotach dopiero w XVI wieku. Zagrożenie ze strony Osmanów zmusiło hospodara mołdawskiego Stefana III Wielkiego do złożenia hołdu lennego Kazimierzowi IV Jagiellończykowi w Kołomyi 15 września 1485 r. Wojna polsko-turecka w latach 1485-1503 zatrzymała wymianę handlową na krótki czas.

Podział polityczny Rusi niósł za sobą również podział kościelny. Od przyjęcia chrztu przez Ruś w 988 r. siedziba metropolity prawosławnego znajdowała się w Kijowie. W 1300 r. metropolita przeniósł się na północ Rusi, a od 1325 r. do Moskwy. Po włączeniu Rusi halickiej do Polski Kazimierz III Wielki od około 1360 r. zabiegał w Konstantynopolu o utworzenie odrębnej metropolii prawosławnej w swoim królestwie. Ruś halicko-włodzimierska była odrębną prowincją z własnym prawem, własną monetą i starostą generalnym ruskim jako namiestnikiem króla. Unia Polski z Litwą zawarta w Krewie w 1385 r. uczyniła sprawę odrębnej metropolii prawosławnej szczególnie ważną. Pomysł zwołania na Rusi litewskiej soboru powszechnego i przeprowadzenia unii Kościoła prawosławnego z Kościołem katolickim w Polsce i na Litwie, zaproponowany przez Władysława II Jagiełłę i Witolda w 1396 r., nie został przeprowadzony. Metropolita kijowski Cyprian Camblak, sprawujący urząd w latach 1375-1406, był uznawany na całej Rusi, zarówno w Polsce, na Litwie, jak też w Nowogrodzie Wielkim i wielkim księstwie moskiewskim. Następcą wyznaczonym przez patriarchę Konstantynopola został Focjusz, bliski współpracownik Rurykowiczów z Moskwy. W konsekwencji czego synod biskupów prawosławnych z Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, obradujący w Nowogródku w 1415 r., wybrał na własnego na własnego metropolitę kijowskiego Grzegorza Camblaka, wybitnego bułgarskiego mnicha i przedstawiciela tyrnowskiej szkoły piśmiennictwa. Ten, wraz z liczną delegacją z Polski i Litwy,  wybrał się na sobór w Konstancji w 1418 r. jednak nie udało się tam zawrzeć żadnej unii z Kościołem katolickim. Plany te pokrzyżowała postawa cesarza Zygmunta Luksemburskiego i dyplomacji Zakonu Krzyżackiego. Papież Marcin V widział w Zygmuncie Luksemburskim obrońcę Europy przed Turkami Osmańskimi i likwidatora ruchu husyckiego. W procesie rozjemczym we Wrocławiu w 1420 r. cesarz przyjął stronnicze stanowisko pokrzyżackie, co źle rokowało na przyszłość przy ewentualnym montowaniu koalicji antytureckiej. Mimo że w latach 1420-1430 wciąż rosło znaczenie polityczne wielkiego księcia litewskiego Witolda, to nawet w okresie bezpośredniej jego opieki nad wnukiem Wasylem II metropolita Focjusz i moskiewski Kościół prawosławny nie przejawiali woli do zbliżenia z Rzymem. Stanowisko cesarza bizantyjskiego Manuela II Paleologa było podobne. W tej sytuacji metropolita Grzegorz Camblak, by ułatwić zawarcie unii, zrzekł się stanowiska, a Witold w 1420 r. uznał zwierzchność Focjusza nad prawosławiem na terenie swojego państwa. Zamiast soboru Witold i Władysław II Jagiełło zorganizowali zjazd w Łucku w 1429 r. Poza królem polskim i wielkim księciem litewskim uczestniczył w nim Zygmunt Luksemburski, legat papieski, książęta ruscy i biskupi z Rusi litewskiej oraz wysłannicy chanów tatarskich. Na zjeździe poruszono sprawę husycką, sporów z Zakonem Krzyżackim i kwestie mołdawskie oraz nieoczekiwanie koronacji królewskiej Witolda. Pomysł przekształcenia Litwy w królestwo wysunął cesarz, przez co przeszkodził w merytorycznej dyskusji o unii kościelnej. Śmierć Witolda w 1430 r. i Focjusza w 1431 r. załamały kruchą stabilność sytuacji wewnętrznej na Litwie i w Wielkim Księstwie Moskiewskim. Oba państwa obejmujące większą część terytorium Rusi pogrążyły się w wojnie domowej. W czasie zaciętych walk na Litwie w 1435 r. zginął kolejny metropolita kijowski Gerazym. Początkowo cieszył się poparciem wielkiego księcia litewskiego Świdrygiełły i najprawdopodobniej odgrywał ważną rolę w projektowanej przez niego unii kościelnej między Kościołem katolickim a prawosławną metropolią litewską. Jednak stracił dotychczasowe wpływy. Świdrygiełło oskarżył go o prowadzenie wrogiej mu korespondencji z jego rywalem księciem litewskim Zygmuntem Kiejstutowiczem. Metropolita został uwięziony w Witebsku i tam spalony żywcem na stosie 26 lipca 1435 r. Wówczas patriarcha Konstantynopola zatwierdził na urząd metropolity Rusi Izydora, mnicha greckiego popierającego unię z Rzymem, w zamian za pomoc militarną dla Konstantynopola przeciwko Turkom Osmańskim.

Z Moskwy metropolita Izydor z licznym orszakiem przybył na sobór w Ferrarze w 1438 r. Niestety nie był zaznajomiony z trwającym wówczas sporem w Kościele katolickim – prymat papieża czy soboru. Istniały również różnice dogmatyczne i liturgiczne między Kościołami. W Kościele polskim i wysłanej przez niego delegacji na sobór przeważali koncyliaryści i dlatego zabrakło kontaktów między Izydorem a stroną polską podczas zawierania unii florenckiej 6 grudnia 1439 r. pomiędzy Kościołem prawosławnym a Kościołem katolickim. Wówczas też zwarto unię między Kościołem ormiańskim a katolickim, co poparł ormiański biskup lwowski Grzegorz. Unię florencką po stronie Kościoła prawosławnego podpisali: przedstawiciele patriarchy Konstantynopola, Kościoła mołdawskiego i Izydor jako metropolita kijowski i całej Rusi, oraz towarzyszący mu biskup suzdalski Abraham i przedstawiciel księcia twerskiego Tomasz Michajłowicz. Dodatkowo papież Eugeniusz IV uczynił Izydora kardynałem prezbiterem kościół świętych Marcelina i Piotra na Lateranie, a dwa lata później został legatem papieskim na Polskę, Litwę i Ruś, by mógł w pełni realizować postanowienia unii florenckiej.

Misja metropolity Izydora już w 1440 r. okazała się szczególnie trudna, gdyż: w Polsce i na Węgrzech rządy sprawował małoletni król Władysław III Warneńczyk, na Litwie został zamordowany wielki książę Zygmunt Kiejstutowicz a w Wielkim Księstwie Moskiewskim odrzucono ideę unii z Rzymem. W Krakowie Izydor odprawił mszę w obrządku wschodnim, poparła go większość biskupów prawosławnych na Litwie i w Polsce oraz uznanie udzielnych książąt prawosławnych na czele z księciem książę słuckim, kopylskim i kijowskim Aleksandrem Olelkowiczem, który w lutym 1441 roku potwierdził wszystkie prawa Izydora jako metropolity kijowskiego, łącznie z majątkami kościelnymi i podatkami. Jednak siedziba metropolity Rusi była w Moskwie. Wielki książę moskiewski Wasyl II i książę twerski Borys odrzucili unię, uznając ją za apostazję i zdradę. Izydor został wtrącony do więzienia i skazany na spalenie na stosie, ale jesienią 1441 r. zdołał jednak uciec na Litwę. Pozostali uczestnicy delegacji na sobór w Ferrarze wycofali swoje podpisy. Opór wobec unii w Moskwie był związany z obawą przed utratą niezależności przez Kościół prawosławny. Również na Litwie sytuacja uległa zmianie. Wielki książę Kazimierz Jagiellończyk idąc za radą możnych litewskich poparł, podobnie jak litewskie duchowieństwo katolickie, antypapieża Feliksa V, przez co odrzucił unię florencką. Dzięki temu oddalono widomo ewentualnych sporów wewnętrznych na Litwie i konfrontację z Moskwą. Natomiast jego starszy brat, król polski i węgierski Władysław III Warneńczyk, uznawał papieża Eugeniusza IV i zaakceptował unię między kościołami. Jednak król polski przebywał na Węgrzech, gdzie był pochłonięty wojną z Turkami Osmańskimi, by ostatecznie zginąć 11 listopada 1444 r. w bitwie pod Warną. Metropolita Izydor nie uzyskał odpowiedniego poparcia ani pomocy w Polsce ani na Litwie.

Problemy wewnętrzne, ale przede wszystkim wyczekiwanie na rozwój wydarzeń w Polsce, na Litwie oraz na Bałkanach, opóźniały działania wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla II. W 1447 r. wielki książę litewski przyjął koronę w Polsce i zajął się stabilizowanie sytuacji w państwie po okresie bezkrólewia z lat 1444-1447. W grudniu 1448 r. Wasyl II zwołał synod do Moskwy podczas którego wybrano na metropolitę Rusi Jonasza, dotychczasowego biskupa riazańskiego. W ten sposób Cerkiew moskiewska stała się kościołem państwowym oderwanym od słabnącego Patriarchatu Konstantynopolskiego o którego uznanie nie zabiegał. Rozłam ten pogłębił istniejący podział polityczny na ziemiach ruskich. Plany zjednoczenia ziem ruskich przez wielkiego księcia moskiewskiego stały się oficjalnym programem działania Wasyla II i jego syna i następcy Iwana III Srogiego. Pod koniec XV wieku stworzono legendę o rzymskim pochodzeniu dynastii Rurykowiczów i przekazaniu insygniów cesarskich z Bizancjum już księciu Włodzimierzowi II Monomachowi, ojcu  Jerzego Dołgorukiego uznawanego za założyciela Moskwy. Do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego włączono Jarosław w 1463 r., Rostów w 1474 r., w 1456 r. część terytoriów północnych, a w 1478 r. podbito Nowogród Wielki. Kazimierz IV Jagiellończyk zaabsorbowany walkami o tron czeski dla syna Władysława Jagiellończyka, nie dotrzymał sojuszu i nie przyszedł z pomocą wojskową Nowogrodowi Wielkiemu. Ostatnia wyprawa chana Złotej Ordy Achmata w 1480 r. nie powiodła się. Również i w tym przypadku Kazimierz IV Jagiellończyk nie przybył z obiecaną pomocą sojusznikowi, Achmatowi, gdyż był zajęty obroną przed najazdem Tatarów krymskich. Iwan III Srogi w 1485 r. zajął Twer.

Wielkie Księstwo Moskiewskie miało jednego wroga, Złotą Ordę, a spory z Wielkim Księstwem Litewskim nie powodowały przez cały XIV i XV wiek większych wojen. Kazimierz IV Jagiellończyk panujący w Polsce i na Litwie, pacyfikował opozycyjne nastroje w wielkim księstwie drogą ustępstw. Było to niezbędne by móc skupić się na obronie przed rosnącym zagrożeniem ze strony Turków Osmańskich i Chanatu Krymskiego. W 1449 r. Kazimierz IV Jagiellończyk uzgodnił podział strefy wpływów z Wasylem II na zasadzie statusu quo, w 1451 r. uznał metropolitę moskiewskiego Jonasza za zwierzchnika wszystkich prawosławnych na terenie Litwy i Polski. W ten sposób Jagiellon zanegował władzę metropolity Izydora i podtrzymanie odrzucenia unii florenckiej. Upadek Konstantynopola w 1453 r. sprawił, że patriarchowie tej starożytnej metropolii byli zależni od woli sułtana tureckiego, a przez to ich znaczenie i wpływy na biskupów Cerkwii prawosławnej osłabły. Wznieciło to w znaczący sposób pozycję metropolity moskiewskiego.

W 1458 r. papież Pius II dokonał formalnego podziału metropolii kijowskiej i całej Rusi. Odtąd biskupstwa prawosławne w granicach Polski, Litwy i Mołdawii tworzyły jedną metropolię ze stolicą w Kijowie. Drugą prowincję tworzyły pozostałe ziemie ruskie znajdujące się w granicach Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, nazywaną schizmatycką. Dzięki temu odnowiono unię florencką Rzymu z Kijowem. Sejm polski w 1460 r. uznał oficjalnie nowego metropolitę Cerkwi prawosławnej w Kijowie, Grzegorza. Kazimierz IV Jagiellończyk, by stało się formalności za dość, wystarał się o uznanie przez patriarchę Konstantynopolu Dionizego I. Następni metropolici kijowscy: Mizael i Józef II również mieli uznanie Konstantynopolu.

Polityka dynastyczna, głownie zabiegi o tron czeski i węgierski dla synów, angażowały Kazimierza IV Jagiellończyka do tego stopnia, że skłaniał się do ustępstw wobec Moskwy. Od 1473 r. zaczynając, od 1479 r. intensywnie, chan krymski Mengli Girej współpracował z Iwanem III Srogim i przeprowadzał najazdy na Ruś będącą w granicach Królestwa Polskiego. Kazimierz IV Jagiellończyk by powstrzymać agresywne działania wielkiego księcia moskiewskiego i chana krymskiego podtrzymywał stosunki z chanami Złotej Ordy, ale wciąż też narastało zagrożenie ze strony Turcji Osmańskiej. Po 1480 r. głównym rywalem Iwana III Srogiego na ziemiach ruskich pozostał Kazimierz IV Jagiellończyk. W tym okresie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie miało problemy z Zakonem Krzyżackim, Chanatem Krymskim, Królestwem Węgierskim Macieja Korwina i Osmanami. Po śmierci Kazimierza IV Jagiellończyka w 1492 r. Iwan III Srogi szybko wszczął wojnę z Litwą, w której panował Aleksander Jagiellończyk, i odnosił w niej spore sukcesy. Dotychczasowy wielki książę moskiewski od 1484 r. zaczął tytułować się „carem całej Rusi” i domagał się zwrotu wszystkich ziem ruskich. Po klęsce króla polskiego Jana I Olbrachta w Mołdawii w 1497 r. rozpoczęła się pierwsza bezpośrednia wojna polsko-turecka. Wykorzystała tę sytuację Moskwa i w 1500 r. Iwan III Srogi zadał Litwinom ciężkie straty. W tej sytuacji Aleksander Jagiellończyk był zmuszony zawrzeć rozejm z Moskwą w 1503 r., na mocy którego zrzekł się na wschodzie znacznych terytoriów. Dalsze walki o utrzymanie ziem ruskich w granicach Litwy toczono od XVI do XVII wieku z dużym zaangażowaniem sił polskich.

Początkowa rywalizacja Giedyminowiczów a następnie Jagiellonów z Rurykowiczami moskiewskimi spowodowała powstanie odrębnego ustrojowo, kulturowo i religijnie obszaru ziem zachodniej i środkowej Rusi. Pięćset lat pozostawania dużej części Rusi w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, Królestwa Polskiego a następnie Rzeczpospolitej Obojga Narodów przyniosło trwałe konsekwencje. Trwały podział Rusi w średniowieczu przyczynił się do późniejszego wyodrębnienia się trzech narodów: rosyjskiego na obszarze który został zjednoczony pod berłem wielkich książąt moskiewskich, ukraińskiego i białoruskiego będących pod panowaniem Litwy i Polski.

💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:

https://suppi.pl/speculumeuropae

💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:

09 1460 1181 2025 0084 5728 0002