Demetriusz II Ofiarny był synem króla wschodniej Gruzji Dawida VII i jego żony Gwancy, córki Kachabera IV Kachaberidze, księcia (eristavi) Raczy i Takweri.
Demetriusz miał zaledwie cztery lata, gdy jego matka została zamordowana z rozkazu mongolskiego chana Hulagu w 1263 r., w odwecie za nieudany bunt Dawida VII przeciwko dominacji Ilchanidów. Po jej śmierci Dawid VII pojął trzecią żonę, a małego Demetriusza oddał na wychowanie Tarsaichowi Orbeliemu. Sam król zmarł w 1270 r. na tyfus w mongolskim obozie wojskowym. W chwili śmierci ojca Demetriusz miał około 11–12 lat.
Miał starszego przyrodniego brata Jerzego, następcę tronu, który zmarł jeszcze przed ojcem w 1268 r., oraz starszą przyrodnią siostrę Tamarę, którą Demetriusz później — z wielką niechęcią — wydał za mąż za syna mongolskiego urzędnika Arghuna-Aghę.
W cieniu Saduna Mankaberdeliego
Objął tron po śmierci ojca w 1270 r., mając zaledwie 11–12 lat. Przez pewien czas pozostawał pod opieką regenta Saduna Mankaberdeliego, atabega (gubernatora) i amirspasalar Gruzji, mianowanego przez Mongołów. Sadun szczególnie dbał o utrzymanie pro‑mongolskiej polityki we wschodniej części kraju, która — choć formalnie rządzona przez młodego Demetriusza II — pozostawała pod silnym wpływem Ilchanatu. Otrzymał również władzę nad królewskimi domenami Telawi, Belakani i Kars, a ponadto nabył od króla Dmanisi. Jego posiadłości w gruzińskiej Armenii graniczyły z ziemiami rodu Zakarydów. Kariera Saduna stanowi przykład sposobu, w jaki Mongołowie utrzymywali kontrolę nad Gruzją: zachowując formalną władzę dynastii Bagratydów, lecz realne rządy powierzając lojalnym wobec nich atabegom i amirspasalarom.
Gruzińskie możnowładztwo było niezadowolone z tak silnej pozycji Saduna, jednak otwarta walka z nim była niemal niemożliwa, ponieważ cieszył się pełnym poparciem Mongołów. Aby złagodzić niechęć wobec siebie, Sadun starał się ograniczać nadużycia mongolskich poborców podatkowych i hojnie wspierał Cerkiew. Nie poprawiło to jednak ogólnej, trudnej sytuacji w kraju.
W latach 70. XIII wieku Mongołowie przeprowadzili nowy spis ludności, który ujawnił ogrom zniszczeń w podbitych krajach, w tym w Gruzji. Większość ziem była splądrowana i wyludniona, a ulice miast i wsi pełne włóczęgów i żebraków. Znacznie wzrosła liczba sierot i wdów. Zaostrzyły się stosunki agrarne, co doprowadziło do narastających konfliktów między poszczególnymi warstwami społecznymi. Najbardziej ucierpiały Kachetia i Heretia.
Król Demetriusz II głęboko przeżywał trudne położenie swoich poddanych. Często wychodził nocą, by rozdawać jałmużnę, lecz jego gesty nie były w stanie realnie poprawić sytuacji ludności. Na domiar złego, przed Wielkanocą w 1275 r. doszło do katastrofalnego trzęsienia ziemi, którego wstrząsy wtórne trwały cały miesiąc i jeszcze bardziej pogłębiło ogólny kryzys.
Pomimo trudnej sytuacji wewnętrznej, udało jej się zbudować katedrę Metechi w Tbilisi.
Samodzielne rządy
Dorastający Demetriusz II stopniowo przejmował władzę, a gdy w 1282 r. zmarł Sadun Mankaberdeli, król odmówił przekazania urzędu atabega jego synowi Chutłubudze, czyniąc go tym samym swoim zaprzysiężonym wrogiem. Zamiast niego mianował atabegiem Tarsaicha Orbeliana z rodu Orbelianów, księcia Sjunik, natomiast urząd amirspasalara powierzył Chutłubudze. Dumny możnowładca poczuł się jednak głęboko urażony, a król w przyszłości słono zapłacił za tę decyzję.
Choć Demetriusz II nadal nosił tytuł „króla Gruzinów i Abchazów itd.”, jego realna władza obejmowała jedynie wschodnią część królestwa. Zachodnia Gruzja znajdowała się w rękach potomków Dawida VI Narina, którzy ogłosili się królami tej części kraju, natomiast prowincja Samcche, rządzona przez niezależnego księcia Bekę I Dżakeliego, była bezpośrednio podporządkowana Mongołom.
W tym okresie mongolskie zwyczaje — w tym poligamia — zyskiwały coraz większą popularność, zwłaszcza wśród możnowładztwa. Polityka Demetriusza II, polegająca na ponownym zasiedlaniu opuszczonych terenów oraz konfiskacie ziemi na rzecz Cerkwi, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.
Demetriusz II brał także udział w mongolskich kampaniach na Bliskim Wschodzie przeciwko mamelukom w Egipcie w latach 1277, 1280 i 1281. Szczególnie wyróżnił się podczas wyprawy z 1281 r., kiedy to dowodził 15‑tysięcznym kontyngentem gruzińskim w kampanii prowadzonej przez Möngke Temura, brata Abaka‑chana. Wziął udział w drugiej bitwie pod Himsem 29 października 1281 r. Pomimo porażki wojsk mongolskich Gruzini zdobyli w tej wyprawie znaczne łupy.
Demetriusz II został również zmuszony do udziału w walkach dynastycznych, które wybuchły w Ilchanacie. Mimo to zawsze zachowywał się jak lojalny poddany Ilchana. Początkowo popierał Ahmada Tokudara, trzeciego władcę z dynastii Ilchanidów, który po przyjęciu islamu stanął do walki ze swoim konkurentem Argunem, synem Abaka‑chana. Po zwycięstwie Arguna i jego wyniesieniu na tron — dzięki poparciu tradycyjnych mongolskich elit buddyjskich i nestoriańskich — Demetriusz II podporządkował się nowemu władcy.
Argun‑chan, podobnie jak jego ojciec Abaka‑chan, był religijnym eklektykiem, choć szczególnie pociągał go buddyzm. Stanowisko wezyra powierzył Żydowi Sad ad‑Dauli, a jego najbliższym doradcą został nestoriański katolikos Jabalaha III, który wywierał na Ilchana znaczący wpływ.
Demetriusz II utrzymywał przyjazne stosunki z mongolską arystokracją. Choć był już żonaty z grecką księżniczką z Trapezuntu, pojął za drugą żonę mongolską księżniczkę Solgar. Gruziński Kościół Prawosławny stanowczo protestował przeciwko tak otwartemu łamaniu prawa kanonicznego; w 1280 r. katolikos‑patriarcha Mikołaj II zrezygnował ze stanowiska w geście sprzeciwu wobec postępowania króla.
Według legendy, aby potępić króla, czcigodny mnich Bazyli — wuj katolikosa Eutymiusza III, „pełen boskich cnót i promieniujący łaską proroctwa” — zstąpił z Góry Athos. Za sprawą objawienia Matki Boskiej ukazał się Demetriuszowi II, oskarżył go o nielegalne małżeństwo i rzekł:
„Jeśli tylko porzucisz nieprawe związki, uczynię cię twoim własnym następcą, aby twoje panowanie mogło rozwijać się pomyślnie”.
Król i książęta zignorowali słowa świętego męża. Wówczas Bazyli wypowiedział proroctwo:
„Zostaniesz okrutnie i haniebnie zabity przez możnych, zostaniesz pozbawiony królestwa, twoi synowie zostaną zdradzeni, a ktoś inny przejmie twoje władztwo i zagrabi twoje bogactwa. Oto mówię do ciebie i do książąt, i ufam Najświętszej Bogurodzicy, że moje słowo się spełni, choćby wydawało się sprzeczne z prawem. Oto odchodzę”.
Zaskoczony król nie odpowiedział mądremu mnichowi, gdyż był człowiekiem darzącym świętych mężów głębokim szacunkiem.
Dzięki swojej pro‑mongolskiej polityce Demetriusz II zapewnił mieszkańcom królestwa względny spokój i uchronił ich przed okrucieństwem Mongołów, których urzędnicy — z jego inicjatywy — starali się pobierać podatki w sposób bardziej uporządkowany i sprawiedliwy.
Upadek i śmierć
W 1288 r., na rozkaz Argun-chana, podbił zbuntowaną prowincję Derbent, nad Morzem Kaspijskim. W tym samym roku Argun-chan wykrył spisek zorganizowany przez jego potężnego wezyra (ministra) Bukę, którego syn poślubił Rusudan, córkę Demetriusza II. Buka i jego rodzina zostali zamordowani, a król Gruzji, podejrzewany o udział w spisku, otrzymał rozkaz udania się do stolicy mongolskiej, w przeciwnym razie Argun-chan zagroził najazdem na Gruzję. Pomimo licznych rad możnych, którzy doradzali królowi ucieczkę do Mtiuleti lub zachodniej Gruzji, Demetriusz II udał się do rezydencji chana.
Królowi towarzyszyli katolikos Abraham, kapłan Mojżesz, jego syn Dawid i kilku możnowładców. Demetriusz II zwróciła się do Argun-chana i próbował przekonać go o swojej niewinności. Chan nie miał niezbitych dowodów na udział króla w spisku. Ponadto wiedział, że egzekucja prawowitego i niewinnego króla może wywołać niepokoje w Gruzji. Dlatego Argun-chan zamierzał ułaskawić Demetriusz II. Jednak ostatecznie podjął inną decyzję. Został do tego nakłoniony przez syna Saduna Makaberdeliego, Chutlubughę, który nie zapomniał królowi, że ten po śmierci jego ojca, Saduna, mianował atabegiem Tarsaicha Orbeliana. Chutlubuga przekonał chana, że po śmierci Demetriusza II na tronie zasiądzie Wachtang, syn Dawida VI Narina, co oddałoby mu kontrolę nad Zachodnią Gruzją. Król Demetriusz II został ścięty w Mowakanie 12 marca 1289 r.
Z rozkazu chana ciało Demetriusza II było strzeżone przez strażników, ale katolikosowi Abrahamowi i duchownemu Mojżeszowi udało się wykupić ciało, a kupcy z Tbilisi potajemnie przywieźli je do Gruzji. Został pochowany w katedrze Sweti Cchoweli w Mcchecie w Gruzji. Niestety, dokładne miejsce jego pochówku nie jest znane, a nagrobek zaginął. Został kanonizowany przez Gruziński Kościół Prawosławny i ustanowił 12 marca dniem jej wspomnienia.
Jego następcą został jego kuzyn Wachtang II.
Znaczenie panowania
Panowanie Demetriusza II przypadło na okres głębokiego kryzysu politycznego i gospodarczego Gruzji, będącego skutkiem mongolskiej dominacji w XIII wieku. Władza królewska była wówczas znacznie ograniczona, a realna kontrola nad krajem zależała w dużej mierze od decyzji władców Ilchanatu oraz od wpływowych lokalnych możnowładców współpracujących z Mongołami. W tej sytuacji Demetriusz II prowadził politykę ostrożnej lojalności wobec Ilchanatu, starając się utrzymać względną autonomię swojego królestwa i uchronić ludność przed bezpośrednimi represjami oraz kolejnymi niszczycielskimi najazdami.
Jego rządy przypadły na czas poważnego osłabienia kraju – wyludnienia wielu regionów, zaostrzenia stosunków społecznych oraz podziału dawnego zjednoczonego królestwa gruzińskiego na kilka ośrodków władzy. Pomimo podejmowanych prób stabilizacji sytuacji, takich jak ponowne zasiedlanie opuszczonych ziem czy wspieranie Cerkwi, możliwości działania monarchy pozostawały ograniczone przez dominację mongolską oraz rywalizację wewnętrznych elit.
Śmierć Demetriusza II była bezpośrednim skutkiem złożonych konfliktów politycznych w samym Ilchanacie oraz sporów wśród gruzińskiego możnowładztwa. Jego egzekucja w 1289 r. zakończyła okres względnej stabilizacji we wschodniej Gruzji i ukazała kruchość pozycji miejscowych władców zależnych od mongolskich chanów. W tradycji gruzińskiej postać Demetriusza II została jednak zapamiętana przede wszystkim jako przykład władcy, który w obliczu zagrożenia zdecydował się podporządkować własny los interesowi państwa, co przyczyniło się do jego późniejszej kanonizacji i utrwalenia w pamięci historycznej jako „Ofiarnego”.
BIBLIOGRAFIA:
1. Bohdan Baranowski, Krzysztof Baranowski, Historia Gruzji, Warszawa-Wrocław 1987,
2. Szałwa Amiraszwili, Sztuka gruzińska, Warszawa 1973,
3. Jerzy Hauziński, Irańskie intermezzo. Dzieje Persji w średniowieczu (VII – koniec XV w.), Toruń 2008.,
4. Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, Warszawa 2003,
5. Peter M. Holt, Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku, Warszawa 1993,
6. Peter Jackson, Mongołowie i Zachód: podbój Azji i Europy, tajemnice najazdów na Polskę, imperium Tamerlana, Warszawa 2007.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
