Wczesne życie
Abu al-Hadżdżadż Jusuf ibn Ismail urodził się 29 czerwca 1318 r. w Alhambrze – ufortyfikowanym pałacowym kompleksie dynastii Nasrydów w emiracie Grenady. Był trzecim synem sułtana Ismaila I oraz młodszym bratem przyszłego władcy Muhammada IV. Ismail I miał czterech synów i dwie córki, jednak Jusuf był jedynym dzieckiem swojej matki, Bahar.
Bahar była umm al-walad, czyli konkubiną-niewolnicą pochodzącą z ziem chrześcijańskich. Wezyr i kronikarz Ibn al-Khatib opisał ją jako kobietę „szlachetną w dobrych uczynkach, czystą i zrównoważoną”.
Po zamordowaniu Ismaila I w 1325 r. tron objął jego dziesięcioletni syn Muhammad IV, który panował do swej śmierci w zamachu 25 sierpnia 1333 r. Zginął w drodze powrotnej do Grenady po wspólnym z Marynidami z Maroka zwycięstwie nad Kastylią, która oblegała Gibraltar.
Ibn al-Khatib wspomina, że młody Jusuf:
„Miał ciemną cerę, silną naturę, dobrą figurę i jeszcze lepszy charakter. Miał lśniące zęby, duże oczy, proste czarne włosy, gęstą brodę, piękną twarz i czysty, przyjemny dla ucha głos. Jego szlachetna sylwetka i niezwykła uroda wyróżniały go spośród innych ludzi. Bóg obdarzył go niezwykłą inteligencją, zdrowym rozsądkiem i bystrym umysłem. Pomysłowy i medytacyjny, potrafił przewidywać przyszłość. Z natury pokojowo nastawiony, starał się utrzymywać dobre stosunki ze wszystkimi monarchami swoich czasów. Kochał sztukę, a szczególnie fascynowała go architektura. Lubił elegancko się ubierać; z zamiłowaniem kolekcjonował broń i ozdoby oraz posiadał pewne umiejętności w mechanice”.
Sytuacja międzynarodowa
Emirat Grenady, założony przez Muhammada I w latach 30. XIII wieku, był ostatnim muzułmańskim państwem na Półwyspie Iberyjskim. Dzięki zręcznej polityce – łączącej dyplomację i działania zbrojne – Emirat Nasrydów zdołały utrzymać niepodległość mimo trudnego położenia między dwoma potężnymi sąsiadami: chrześcijańską Kastylią na północy oraz muzułmańskim Sułtanatem Marynidów w Maroku. Granada okresowo zawierała z nimi sojusze lub prowadziła wojny, a niekiedy prowokowała wzajemne konflikty, by uniknąć podporządkowania się któremukolwiek z nich.
Czasami władcy Granady składali hołd lenny i płacili trybut królom Kastylii – był to znaczący dochód dla Korony Kastylii. W oczach Kastylii emir Grenady był więc wasalem królewskim, choć źródła arabskie nigdy nie potwierdzają takiego podporządkowania. Sam Muhammad I okazjonalnie deklarował lojalność wobec innych muzułmańskich władców, unikając otwartego uznania zależności od chrześcijan.
Za panowania Muhammada IV zagrożenie ze strony Kastylii i potężnego lokalnego dowódcy, Uthmana ibn Abi al-Uli z rodu Banu Abi al-Ula, doprowadziło do wojny domowej. W 1327 r. Uthman poparł pretendenta do tronu, Abu Abdallaha Muhammada ibn Abi Sa’ida. W obliczu kryzysu Muhammad IV zwrócił się o pomoc do Marynidów z Maroka, oddając im w zamian Rondę, Marbellę i Algeciras. Wspólne siły Marynidów i Granady odzyskały Gibraltar i odparły kastylijską próbę jego ponownego zajęcia.
Wkrótce po zwycięstwie zawarto traktat pokojowy z Alfonsem XI z Kastylii i sułtanem Maroka Abu al-Hassanem Alim I. Jednak dzień po podpisaniu porozumienia, 25 sierpnia 1333 r., Muhammad IV został zamordowany przez niewolnika o imieniu Zayyan. Spisek zorganizowali jego dowódcy – Abu Thabit ibn Uthman i Ibrahim ibn Uthman, synowie zmarłego Uthmana ibn Abi al-Uli, dowódcy Ochotników Wiary (północnoafrykańskiego korpusu walczącego w Al-Andalus).
Według Ibn Chalduna, bracia zamordowali sułtana z powodu jego bliskich relacji z sułtanem Marynidów Abu al-Hassanem, wrogiem ich rodu. Kroniki kastylijskie podają natomiast, że przyczyną był zbyt życzliwy stosunek Muhammada IV do Alfonsa XI po zakończeniu oblężenia Gibraltaru.
W wyniku cesji terytorialnych Muhammada IV, Marynidzi uzyskali znaczne terytoria i garnizony na ziemiach tradycyjnie należących do Granady, w tym Algeciras i Gibraltar – dwa kluczowe porty Cieśniny Gibraltarskiej. Dawało im to pełną kontrolę nad szlakiem między Afryką Północną a Półwyspem Iberyjskim, co z kolei czyniło te miasta strategicznym celem Alfonsa XI, dążącego do powstrzymania wpływów muzułmańskich w Hiszpanii.
Wstąpienie na tron
Dynastia Nasrydów w Grenadzie nie posiadała ustalonej zasady sukcesji, a źródła nie wyjaśniają, dlaczego po śmierci Muhammada IV tron objął Jusuf I, a nie jego starszy o rok brat Faradż, drugi syn Ismaila I. Przekazy dotyczące okoliczności jego wyniesienia na tron są sprzeczne.
Według jednej wersji to hadżib (szambelan) Abu Nu‘aym Ridwan, obecny przy zamachu na Muhammada IV, natychmiast udał się do Grenady. Tam, po konsultacji z Fátimą bint al-Ahmar – matką Ismaila I i babką nowego sułtana – zorganizował proklamację Jusufa. Miała ona nastąpić następnego dnia, 26 sierpnia 1333 r. Relacja ta jest jednak mało wiarygodna, zważywszy na odległość ponad 200 kilometrów między Gibraltarem a Grenadą, której nie sposób było pokonać w jeden dzień.
Druga, uznawana za bardziej prawdopodobną wersja mówi, że ogłoszenie Jusufa sułtanem odbyło się w obozie muzułmańskim w pobliżu Gibraltaru, gdzie znajdowała się armia powracająca z oblężenia. To właśnie bracia z rodu Banu Abi al-Ula, inicjatorzy zamachu na Muhammada IV, mieli ogłosić Jusufa nowym władcą.
Jusuf objął tron w wieku piętnastu lat i początkowo był traktowany jako niepełnoletni. Jak pisał kronikarz Ibn al-Khatib, jego wpływ na rządy ograniczał się początkowo do „wyboru potraw z własnego stołu”. Rzeczywistą władzę sprawowali jego babcia Fatima oraz hadżib Ridwan, wspierani przez kilku zaufanych ministrów.
Po wstąpieniu na tron Jusuf przyjął laqab (tytuł honorowy) al-Mu’ayyad billah, co znaczy „Ten, któremu pomaga Bóg”. Był pierwszym od czasów założyciela dynastii, Muhammada I al-Ghaliba billah („Zwycięzcy z łaski Boga”), który zdecydował się na taki tytuł. Od tego momentu przyjmowanie laqabu stało się tradycją wśród kolejnych sułtanów z dynastii Nasrydów.
Według kronik kastylijskich, Jusuf I Mądry już wkrótce po objęciu władzy zwrócił się o wsparcie do sułtana Maroka, Abu al-Hassana Alego I, sojusznika swojego zmarłego brata Muhammada IV.
Czasy pokoju
Pokój zawarty po oblężeniu Gibraltaru przez Muhammada IV został, zgodnie z ówczesnymi zasadami, unieważniony po jego śmierci. Wkrótce potem przedstawiciele nowego sułtana, Jusufa I Mądrego, spotkali się z wysłannikami króla Kastylii Alfonsa XI oraz sułtana Maroka Abu al-Hassana Alego I, aby wynegocjować nowe porozumienie. 26 lutego 1334 r. w Fezie, stolicy sułtanatu Marynidów, podpisano czteroletni traktat pokojowy, który – podobnie jak wcześniejsze układy – przewidywał wolny handel między trzema państwami. Nietypowo jednak, Grenada nie została zobowiązana do płacenia trybutu Kastylii.
Traktat zapewniał również swobodny dostęp statków marokańskich do portów kastylijskich, a Abu al-Hassan Ali I zobowiązał się nie powiększać swoich garnizonów na Półwyspie Iberyjskim, choć zachował prawo do ich rotacji. Warunek ten był korzystny zarówno dla Kastylii, jak i dla Grenady, która obawiała się możliwej ekspansji potężnego sułtanatu Marynidów w Andaluzji. Wkrótce do porozumienia przystąpił także król Aragonii Alfons IV Łagodny, który w maju 1334 r. dołączył do traktatu, a 3 czerwca 1335 r. podpisał osobne porozumienie grenadyjsko-aragońskie. Po jego śmierci w styczniu 1336 r. nowy monarcha, Piotr IV Ceremonialny, odnowił układ na kolejne pięć lat, co zapoczątkowało okres pokoju między Grenadą a wszystkimi sąsiadami.
Po podpisaniu traktatów władcy skupili się na innych celach: Alfons XI tłumił bunty swoich możnych, a Abu al-Hassan Ali I prowadził wojnę z sułtanatem Tilimsanu w Afryce Północnej, rządzonym przez dynastię Abdalwadydów (Zajjanidów). W tym czasie Jusuf I Mądry podjął działania przeciwko rodzinie Banu Abi al-Ula, odpowiedzialnej za zabójstwo jego brata Muhammada IV. We wrześniu 1340 r. (lub według niektórych źródeł – w 1338) usunął ze stanowiska naczelnego wodza ochotników Abu Thabita ibn Uthmana, zastępując go Yahyą ibn Umarem z rodu Banu Rahhu. Abu Thabit wraz z trzema braćmi i całą rodziną został wygnany do sułtanatu Hafsydów w Tunisie. Jak na realia epoki był to umiarkowany akt zemsty, co można tłumaczyć ostrożnością Jusufa I Mądrego, który nie chciał zrażać północnoafrykańskich oddziałów ochotniczych walczących w jego armii.
Wojna marynidzko–grenadyjska przeciwko Kastylii
Wiosną 1339 r., po wygaśnięciu traktatu z Fezu, wojna wybuchła na nowo. Marynidzi rozpoczęli najazdy na kastylijskie ziemie, co doprowadziło do otwartego konfliktu między Kastylią a dwoma muzułmańskimi królestwami – Grenadą i Marokiem. W odpowiedzi kastylijska armia pod wodzą Gonzala Martíneza, wielkiego mistrza Zakonu Alcántary, dokonała rajdów na Locubín, Alcalá de Benzaide i Priego. Z kolei Jusuf I poprowadził 8-tysięczną armię, która obległa Siles, jednak zmuszony był odstąpić po nadejściu posiłków dowodzonych przez Alfonsa Méndeza de Guzmána, wielkiego mistrza Zakonu Santiago.
Rywalizacja między Martínezem a de Guzmánem przybrała dramatyczny obrót – Martínez przeszedł na stronę Jusufa I, lecz wkrótce został pojmany przez Kastylię, powieszony za zdradę, a jego ciało spalono. W tym samym czasie dowódca Marynidów w Hiszpanii, Abu Malik Abd al-Wahid, syn sułtana Abu al-Hassana Alego I, zginął 20 października 1339 r. w bitwie z Kastylią. Mimo to marynidzkie oddziały kontynuowały najazdy, aż zostały pokonane pod Jerez, podczas gdy wojska Nasrydów odniosły sukcesy w Andaluzji, zdobywając m.in. Carcabuey.
Jesienią tego samego roku flota aragońska pod dowództwem Jofre Gillaberta próbowała wylądować w pobliżu Algeciras, lecz po śmierci admirała poniosła klęskę. 8 kwietnia 1340 r. u wybrzeży Algeciras doszło do bitwy morskiej między flotą kastylijską, dowodzoną przez Alfonso Jofré Tenorio, a większą flotą marynidzko-grenadyjską kierowaną przez Muhammada al-Azafiego. Starcie zakończyło się zwycięstwem muzułmanów – Kastylijczycy stracili 28 z 44 galer i 7 karak, a sam Tenorio poległ.
Zwycięstwo to sułtan Abu al-Hassan Ali I uznał za zwiastun podboju Kastylii. Wkrótce przeprawił się przez Cieśninę Gibraltarską wraz z armią, machinami oblężniczymi, rodziną i całym dworem, lądując 4 sierpnia w Algeciras, gdzie dołączył do niego Jusuf I. Sułtan Grenady, znany z upodobania do klejnotów, podarował swemu sojusznikowi parę pantofli ozdobionych kamieniami szlachetnymi.
Mimo pozornego przymierza Jusuf I Mądry z niepokojem obserwował ambicje sułtana Maroka, który dążył do podporządkowania sobie całego Al-Andalus. Marynidzcy generałowie zachowywali się jak niezależni władcy, organizując własne wyprawy łupieżcze. 23 września rozpoczęto oblężenie Tarify, ważnego portu kastylijskiego nad Cieśniną Gibraltarską.
Z odsieczą wyruszył król Kastylii Alfons XI, któremu towarzyszył król Portugalii Alfons IV Dzielny, jego teść i sojusznik. 29 października armie sprzymierzonych dotarły osiem kilometrów od Tarify, gdzie naprzeciw nim stanęły siły Jusufa I Mądrego i Abu al-Hassana Alego I.
Armia Alfonsa XI liczyła około 8 000 jeźdźców, 12 000 piechurów oraz oddziały milicji miejskiej, a Alfons IV Dzielny przyprowadził kolejne 1 000 żołnierzy. Liczebność armii muzułmańskich jest niepewna – chrześcijańskie kroniki przesadnie podawały 53 000 jeźdźców i 600 000 piechoty, lecz współcześni historycy szacują ją raczej na 7 000 Grenadyjczyków i około 60 000 żołnierzy z Maroka. Decydującą przewagę zapewniły jednak lepiej opancerzone rycerstwo chrześcijańskie, podczas gdy kawaleria muzułmańska była znacznie lżej uzbrojona.
Bitwa nad rzeką Salado
Bitwa nad rzeką Salado (30 października 1340 r.), znana również jako bitwa pod Tarifą, zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem chrześcijan. Jusuf I Mądry, który według źródeł nosił wówczas złoty hełm, opuścił pole bitwy po szarży wojsk portugalskich. Oddziały grenadyjskie początkowo stawiały zacięty opór, a nawet zdołały odeprzeć atak króla Portugalii Alfonsa IV Dzielnego, jednak po nadejściu kastylijskich posiłków zostały rozbite, pozostawiając sprzymierzonych Marynidów bez wsparcia. Równocześnie w głównej bitwie armia marokańska została rozgromiona przez Kastylijczyków po kilku godzinach walk – od dziewiątej rano do południa.
Mimo przewagi liczebnej muzułmanów, o wyniku starcia przesądziła lepsza taktyka kawaleryjska i ciężki pancerz rycerstwa chrześcijańskiego. Lekkozbrojna kawaleria muzułmańska, skuteczna na otwartych przestrzeniach, nie mogła w pełni rozwinąć swoich atutów na wąskim polu bitwy nad Salado, gdzie chrześcijańska linia bojowa utrzymała zwarty szyk i przeprowadziła zmasowaną szarżę.
Po zwycięstwie chrześcijanie splądrowali obóz muzułmański, dokonując rzezi kobiet i dzieci. Wśród ofiar znalazła się żona sułtana Abu al-Hassana Alego I, Fatima, córka władcy Tunisu Abu Bakra II – ku żalowi dowódców, którzy woleliby wziąć ją do niewoli dla okupu. Wielu członków rodziny królewskiej i dworzan dostało się do niewoli, w tym syn sułtana Maroka, Abu Umar Tashufin. Poległo również wielu uczonych i urzędników z Grenady.
Jusuf I Mądry wycofał się przez Marbellę do Granady, natomiast Abu al-Hassan Ali I schronił się w Gibraltarze, skąd wysłał fałszywą wiadomość o zwycięstwie, by uniknąć buntu w kraju. Tej samej nocy przeprawił się przez Cieśninę Gibraltarską i udał się do Ceuty, lecz wkrótce został zdetronizowany przez własnego syna, Abu Inana Farisa.
W muzułmańskich kronikach winą za klęskę obarczano głównie sułtana Marynidów. Władca Tilimsanu Umar II pisał, że Abu al-Hassan „upokorzył głowę islamu i napełnił bałwochwalców radością”, a algierski historyk al-Makkari dodawał, iż pozwolił, by jego armia została „rozproszona jak kurz na wietrze”. Jusuf I Mądry nie poniósł jednak konsekwencji – nie był obwiniany i zachował popularność w Granadzie.
Tymczasem Alfons XI powrócił triumfalnie do Sewilli, prezentując jeńców i ogromne łupy zdobyte na muzułmanach. Zgromadzone złoto i srebro były tak liczne, że ich ceny spadły nawet w tak odległych miastach jak Paryż i Awinion. Wkrótce król Kastylii wysłał poselstwo do papieża Benedykta XII, obdarowując go cennymi trofeami oraz dwudziestoma czterema jeńcami niosącymi sztandary pokonanych Marynidów – jako symbol zwycięstwa chrześcijaństwa nad islamem.
Sytuacja po bitwie nad rzeką Salado
Pomimo klęski nad rzeką Salado, Jusuf I Mądry zyskał uznanie i sławę za zacięty opór, jaki stawił wojskom chrześcijańskim podczas nękających najazdów na Gibraltar, a także za utrzymanie niezależności Emiratu Granady od wpływów sojuszniczych Marynidów. Dzięki jego ostrożnej polityce Marokańczycy nie wtrącali się w wewnętrzne sprawy Granady, co umocniło pozycję sułtana wśród elit emiratu.
Po wycofaniu się większości wojsk marynidzkich do Maroka, król Kastylii Alfons XI odzyskał swobodę działania przeciwko Granadzie. W kwietniu 1341 r. najechał emirat, pozorując atak na Malagę. Jusuf I Mądry, przekonany o zagrożeniu dla zachodniego portu, skierował tam znaczną część swoich sił, osłabiając inne garnizony. Wówczas Alfons XI zmienił kierunek marszu i uderzył na Alcalá de Benzaide — kluczową twierdzę graniczną położoną około 50 kilometrów na północ od stolicy.
Armia kastylijska rozpoczęła oblężenie, a równocześnie spustoszyła okoliczne ziemie, niszcząc uprawy, w tym rozległe winnice, co spowodowało trwałe straty w lokalnym rolnictwie, nie przynosząc jednak wymiernych korzyści militarnych. W odpowiedzi Jusuf I Mądry zajął pozycje w Pinos Puente, by zablokować dalszy marsz Kastylii na żyzne równiny wokół Granady.
Alfons XI próbował zmuszać muzułmanów do bitwy, poszerzając zasięg najazdów w kierunku Locubín i Íllory, lecz grenadyjska armia utrzymała swe pozycje. Sytuacja trwała patowo aż do nadejścia posiłków marynidzkich z Algeciras, po czym Jusuf I Mądry przesunął obóz do Moclín, zaledwie dziesięć kilometrów dalej. Żadna ze stron nie zdecydowała się na otwartą bitwę, a próby wciągnięcia sił muzułmańskich w zasadzkę przez Alfonsa XI zakończyły się niepowodzeniem.
Pozbawieni nadziei na odsiecz, obrońcy Alcalá zaproponowali poddanie twierdzy w zamian za gwarancję życia, na co Alfons XI przystał. Kapitulacja nastąpiła 20 sierpnia 1341 r. Wkrótce potem Jusuf I Mądry zaproponował rozejm, lecz król Kastylii zażądał zerwania sojuszu z Marynidami, co sułtan stanowczo odrzucił. W rezultacie wojna toczyła się dalej.
Równolegle z oblężeniem Alcalá, wojska kastylijskie zdobyły pobliski Locubín, a w kolejnych tygodniach również Priego, Carcabuey, Matrerę i Benamejí. W maju 1342 r. wspólna flota marynidzko-grenadyjska, przepływająca przez Cieśninę Gibraltarską, została zaskoczona i rozbita przez okręty kastylijskie i genueńskie. W bitwie zniszczono dwanaście galer muzułmańskich, a reszta rozproszyła się wzdłuż wybrzeża Grenady, co oznaczało poważne osłabienie morskich zdolności obronnych emiratu.
Oblężenie Algeciras (3 sierpnia 1342 – 26 marca 1344)
Po sukcesach Kastylii w 1341 r. król Alfons XI obrał za następny cel Algeciras — strategiczny port nad Cieśniną Gibraltarską, którego jego ojciec, Ferdynand IV Pozwany, nie zdołał zdobyć podczas kampanii w latach 1309–1310. Władca Kastylii przybył pod miasto na początku sierpnia 1342 r. i rozpoczął systematyczne oblężenie, łącząc blokadę lądową i morską.
Jusuf I Mądry, świadomy znaczenia Algeciras, ruszył w pole, a do jego wojsk dołączyły oddziały marynidzkie z Rondy. Wspólnie próbowali zagrozić oblegającym od tyłu lub odwrócić ich uwagę najazdami. Między listopadem 1342 a lutym 1343 r. muzułmanie spustoszyli ziemie wokół Éciji, splądrowali Palmę del Río, odzyskali Benamejí i zdobyli Estepę.
W czerwcu 1343 r. Jusuf I Mądry wysłał swego hadżiba Ridwana do obozu kastylijskiego z ofertą zapłaty w zamian za zniesienie oblężenia. Alfons XI odrzucił ją, żądając większej sumy. Sułtan udał się więc do Maroka, by naradzić się z Abu al-Hassanem Alim I i zebrać fundusze, lecz pomoc Marynidów okazała się niewystarczająca. Podczas powrotu galera Jusufa I Mądrego została zaatakowana przez genueński okręt służący Kastylii, który próbował zrabować złoto sułtana, mimo udzielonego mu glejtu bezpieczeństwa. Atak został odparty, a Alfons XI, choć przeprosił za incydent, nie ukarał winnych.
W trakcie oblężenia muzułmańscy obrońcy Algeciras użyli armat, co stanowi jedno z najwcześniejszych udokumentowanych zastosowań broni palnej w Europie, na długo przed słynną bitwą pod Crécy (1346). Armia kastylijska tymczasem rosła w siłę, zasilona oddziałami krzyżowymi z całej Europy — w tym z Francji i Anglii, które mimo wzajemnej wojny wysłały rycerstwo na krucjatę. Wśród przybyłych byli m.in. król Nawarry Filip III Szlachetny, hrabia Foix Gaston II, wicehrabia Béarn Roger Bernard IV, hrabia Salisbury William Montagu oraz hrabia Derby Henryk z Grosmont.
12 grudnia 1343 r. Jusuf I Mądry przekroczył rzekę Palmones i stoczył potyczkę z oddziałem kastylijskim, którą chrześcijańskie źródła opisują jako porażkę muzułmanów. Na początku 1344 r. Alfons XI kazał zbudować pływającą zaporę z połączonych łańcuchami drzew, która odcięła dostawy żywności do miasta, przypieczętowując jego los.
Wyczerpani głodem i pozbawieni nadziei na odsiecz, mieszkańcy Algeciras rozpoczęli negocjacje. W imieniu Jusufa I Mądrego wystąpił Hassan Algarraf, oferując poddanie miasta w zamian za pozwolenie na ewakuację ludności z całym dobytkiem oraz piętnastoletni pokój między Grenadą, Kastylią i Marokiem. Choć doradzano Alfonsowi XI, by odrzucił warunki i zdobył miasto szturmem, król był świadom, że taki atak mógłby się zakończyć poważnymi stratami, zwłaszcza w obliczu wciąż aktywnych sił muzułmańskich w regionie.
Dlatego przystał na propozycję, skracając jednak okres pokoju do dziesięciu lat, na co Jusuf I Mądry wyraził zgodę. W traktacie oprócz Jusufa I Mądrego i Alfonsa XI uczestniczyli także sułtan Maroka Abu al-Hassan Ali I, król Aragonii Piotr IV Ceremonialny oraz doża Genui. Pokój został podpisany 25 marca 1344 r. w obozie kastylijskim pod Algeciras, kończąc trzyletnie oblężenie i stanowiąc punkt zwrotny w wojnie o dominację nad południem Półwyspu Iberyjskiego.
Oblężenie Gibraltaru i wydarzenia z nim związane
Wojna między Kastylią a Grenadą wybuchła ponownie w 1349 r. Alfons XI uznał, że traktat z 1344 r. przestał obowiązywać, ponieważ terytoria Marynidów w Hiszpanii znalazły się pod kontrolą Abu Inana Farisa, syna i buntownika przeciw sułtanowi Abu al-Hassanowi Alemu I, który rok wcześniej zajął Fez. W czerwcu lub lipcu 1349 r. Alfons XI rozpoczął oblężenie Gibraltaru, portu, który Kastylijczycy utracili na rzecz muzułmanów w 1333 r.
Przed oblężeniem Jusuf I Mądry wysłał łuczników i piechotę, by wzmocnić garnizon. Latem król Kastylii osobiście stanął pod murami miasta, a w tym samym czasie rozkazał wojskom Murcji najechać granadyjskie terytoria. Pomimo protestów Jusufa I Mądrego, jego były sojusznik Piotr IV Ceremonialny z Aragonii przysłał flotę na pomoc Kastylii, nakazując jednak, by nie wyrządzano krzywdy poddanym Grenady.
Marynidzi, pogrążeni w wewnętrznych konfliktach, nie mogli wysłać odsieczy, więc cały ciężar walk spadł na Jusufa I Mądrego. Sułtan poprowadził serię kontrataków: latem 1349 r. napadł na przedmieścia Alcaraz i Quesady, oblegał Éciję, a zimą wysłał hadżiba Ridwana, który zdobył Cañete la Real po zaledwie dwóch dniach oblężenia.
Tymczasem w obozie oblegających rozprzestrzeniła się Czarna Śmierć, która dotarła na Półwysep Iberyjski w 1348 r. Mimo ostrzeżeń doradców, Alfons XI kontynuował oblężenie — aż sam zachorował i zmarł w Wielki Piątek, 26 marca 1350 r. (lub dzień wcześniej). Po jego śmierci armia kastylijska odstąpiła od oblężenia, a obrońcy Gibraltaru obserwowali odwrót przeciwnika z murów miasta.
Z szacunku dla zmarłego wroga Jusuf I Mądry nakazał swoim dowódcom nie atakować konduktu żałobnego, który przewoził ciało króla do Sewilli. Następcą Alfonsa XI został jego piętnastoletni syn, Piotr I Okrutny.
Epidemia dżumy pochłonęła od jednej trzeciej do połowy ludności w regionie Morza Śródziemnego — w samej Tunezji nawet połowę. Choć muzułmanie przodowali w medycynie, lekarze byli bezsilni wobec zarazy. Śmierć Alfonsa XI miała głębokie skutki polityczne: armia kastylijska rozpadła się, a młody następca tronu nie był w stanie kontynuować ofensywy, co dało Grenadzie chwilę wytchnienia.
17 lipca 1350 r. Jusuf I Mądry, Piotr I Okrutny i Abu al-Hassan Ali I podpisali nowy traktat pokojowy, ważny do 1 stycznia 1357 r. W jego ramach wznowiono handel między Kastylią a Grenadą (z wyłączeniem koni, broni i zboża) oraz wymieniono jeńców. W zamian za pokój Jusuf I Mądry zgodził się zapłacić trybut i dostarczyć 300 lekkich jeźdźców na żądanie króla Kastylii, nie uznając się jednak formalnie za wasala.
Pomimo osobistej niechęci do Piotra I Okrutnego, Jusuf I Mądry dotrzymał postanowień traktatu: wysłał oddział 300 jeźdźców jinete do pomocy w tłumieniu buntu Alfonsa Fernándeza Coronela w Aguilar, a gdy hrabia Trastámara Henryk próbował wzniecić powstanie przeciw królowi z Algeciras, Jusuf I Mądry odmówił mu wsparcia.
Jusuf i Mądry książęta z dynastii Marynidów
Po klęsce Abu al-Hassana Alego I, sułtan ten bezskutecznie próbował odzyskać tron w Maroku aż do swojej śmierci w 1351 r. Dwaj jego synowie — Abu al-Fadl i Abu Salim, pretendenci do tronu Marynidów — uciekli do Grenady, szukając schronienia na dworze Jusufa I Mądrego.
Mimo nacisków nowego sułtana Maroka, Abu Inana Farisa, Jusuf I Mądry odmówił ich wydania. Podobnie jak jego poprzednicy z dynastii Nasrydów, uważał, że posiadanie pretendentów do tronu marokańskiego daje mu atut polityczny w przypadku ewentualnego konfliktu z Marynidami.
Z zachęty Jusufa I Mądrego, Abu al-Fadl udał się następnie do Kastylii, aby zabiegać o wsparcie Piotra I Okrutnego. Król, pragnąc osłabić Maroko poprzez kolejną wojnę domową, zapewnił mu flotę, która miała przerzucić go do regionu Sus, gdzie planował wystąpienie zbrojne przeciw Abu Inanowi Farisowi.
Wieść o tej intrydze rozgniewała sułtana Marynidów, jednak nie podjął on odwetowych działań, wiedząc, że Jusuf I Mądry cieszy się poparciem Kastylii. Ostatecznie Abu al-Fadl został pojmany przez siły Abu Inana i stracony w 1354 lub 1355 r. Jego brat Abu Salim zdołał jednak odzyskać tron marokański kilka lat później, w latach 1359–1361, już po śmierci Jusufa I Mądrego.
Śmierć sułtana Jusufa I Mądrego
Jusuf I Mądry został zamordowany podczas modlitwy Eid w Wielkim Meczecie w Grenadzie 19 października 1354 r. W czasie ostatniego pokłonu rytuału modlitwy napastnik, uzbrojony w sztylet, odłączył się od szeregów wiernych i niespodziewanie rzucił się na sułtana, zadając mu śmiertelny cios. Atak nie wzbudził początkowo podejrzeń — sprawca, ze względu na swój status i rangę, mógł zbliżyć się do władcy bez przeszkód. Ranny Jusuf I Mądry został natychmiast przeniesiony do królewskich apartamentów w Alhambrze, gdzie wkrótce zmarł.
Zabójca został natychmiast schwytany i przesłuchany, lecz jego wypowiedzi były niezrozumiałe. Wkrótce potem rozwścieczony tłum go zabił, a jego ciało, według źródeł, spalono lub poćwiartowano na tysiąc kawałków.
Według Ibn al-Khatiba, morderstwo było aktem szaleńca, pozbawionym racjonalnego motywu. Podobne zdanie wyrażali Ibn Chaldun i Ibn Hajar al-Asqalani, którzy zgodnie twierdzili, że napastnik był osobą chorą psychicznie i niskiego pochodzenia. Ibn Chaldun dodał jednak, że zabójca mógł być niewolnikiem z królewskich stajni, a nawet domniemanym nieślubnym synem Muhammada IV, co sugerowałoby możliwe tło polityczne.
Nie wydaje się jednak, aby atak był samodzielnym aktem spisku — raczej był to zamach zorganizowany przez osoby trzecie, które wykorzystały niestabilny umysł napastnika. Jako rzekomy krewny Jusufa I Mądrrgo mógł on łatwiej zbliżyć się do sułtana, a jego stan psychiczny czynił go podatnym na manipulację. Dzięki temu zleceniodawcy mogli ukryć swoje intencje, przedstawiając zdarzenie jako atak szaleńca.
Za zamachem mogli stać członkowie frakcji dworskiej niezadowoleni z rządów Jusufa I Mądrego lub agenci sułtana Marynidów, Abu Inana Farisa, z którym stosunki Grenady uległy pogorszeniu pod koniec życia sułtana.
Dziedzictwo
Po śmierci Jusufa I Mądrego tron sułtanatu Grenady objął jego najstarszy syn, Muhammad V. Ciało zmarłego władcy spoczęło w królewskim mauzoleum (rawda) Alhambry, obok grobów jego pradziada Muhammada II i ojca Ismaila I. Panowanie Jusufa I Mądrego oraz jego następcy uznaje się powszechnie za złoty wiek dynastii Nasrydów — okres największego rozkwitu politycznego, kulturalnego i architektonicznego Emiratu Grenady. W tym czasie państwo nie tylko odeprarło agresję Kastylii, lecz także ograniczyło swoją zależność od Sułtanatu Marynidów w Maroku.
Poeta i urzędnik królewskiego dworu, Ibn al-Jajjab, pisał o budowlach Jusufa I Mądrego:
„Zbudował wspaniałe pałace, które przypominają nam raj swoimi ogrodami. Ich wieże przewyższają gwiazdy, sięgając aż do firmamentu. Ogród, w którym imię księcia pozostanie wieczne, spełnia jego nadzieje.”
Za rządów Jusufa I Mądrego wzniesiono wiele arcydzieł architektury Alhambry: Cuarto de Comares (z Salą Ambasadorów i Patio de los Arrayanes), Puerta de la Explanada (Bramę Sprawiedliwości), Torre de la Cautiva, Torre de los Siete Suelos oraz Łaźnie Królewskie. W dolnym mieście powstały także medresa (uniwersytet), główny meczet (na miejscu, którego stoi dziś kościół Sagrario) i funduq Corral del Carbón — najstarszy zachowany zabytek świeckiej architektury islamu w Hiszpanii.
Wzorem sułtana, grenadyjska arystokracja wznosiła wspaniałe rezydencje o wyrafinowanej ornamentyce. Jak pisał jeden z arabskich autorów:
„Grenada za czasów Jusufa była srebrnym wazonem wypełnionym szmaragdami i hiacyntami.”
Jusuf I Mądry był uczonym, mecenasem sztuki i nauki, a jego dwór przyciągał najwybitniejszych intelektualistów epoki. W Diwan al-Insa (Radzie Dworskiej) zasiadali m.in. Ibn al-Jajjab, Abd Allah ibn al-Dżatib (ojciec słynnego historyka Ibn al-Chatiba), Mohammed ibn Chuza al-Kalbi, a także sam Ibn al-Chatib, poeta, historyk i uczony, który stał się jednym z największych intelektualistów średniowiecznej Andaluzji.
Za panowania Jusufa I Mądrego nastąpiło odrodzenie tradycji andaluzyjskiej. Sułtan ogłosił Kodeks, regulujący życie społeczne i prywatne mieszkańców emiratu, mający na celu umocnienie obyczajów i pobożności. Reformy te wzmocniły znaczenie środowisk uczonych prawników (faqihów) skupionych wokół medresy, czyniąc z Grenady centrum nauki i kultury islamu w zachodnim świecie.
W 1351 r., w chwili śmierci sułtana Marynidów Abu al-Hassana Alego I, pochodzący z Tangeru podróżnik, który przemierzył blisko 120 tysięcy kilometrów, Ibn Battuta odbył jedną ze swoich ostatnich podróży. Przepłynął Cieśninę Gibraltarską z Ceuty do Al-Andalus. Pozostawił po sobie jedynie kilka informacji z tej wyprawy:
„Opuściłem Gibraltar, aby udać się do Rondy, jednej z najlepiej ufortyfikowanych i dogodnie położonych muzułmańskich cytadeli. […] Spędziłem tam pięć dni, a następnie dotarłem do Marbelli, podążając trudną i bardzo stromą drogą. Marbella to małe, piękne i bogate miasto”.
Następnego dnia wyruszył do Malagi i tak napisał dalej:
„W Maladze wytwarza się wspaniałą złotą ceramikę, która jest eksportowana do najodleglejszych krain. Meczet jest ogromny i słynie z błogosławieństwa. Ma dziedziniec o niezrównanym pięknie, na którym rosną wysokie drzewa gorzkiej pomarańczy. […] Wyjechałem z Malagi do Ballîsh, oddalonego o dwadzieścia cztery mile. To piękne miasto ze wspaniałym meczetem. Uprawia się tu winogrona, owoce i figi, podobnie jak w Maladze. Udaliśmy się do Al-Hamma, małego miasteczka z dobrze położonym i wspaniale zbudowanym meczetem. Na brzegu rzeki, milę od miasta, znajduje się gorące źródło, gdzie zbudowano dwie ła