Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego w Prusach w sposób znaczący osłabiła inflancką gałąź zakonu krzyżackiego, której mistrz krajowy ogłosił niezależność od pozostających w Niemczech władz zakonnych i zaczął się tytułować wielkim mistrzem. Wiadome było, że państwo zakonne w Inflantach nie ma szans na zbyt długie samodzielne istnienie. Stanowiło ono łakomy kąsek dla sąsiadów. Porty w Rydze i Narwie kontrolowały cały handel bałtycki Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i część Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dlatego też naturalnym kierunkiem moskiewskiej ekspansji były Inflanty, tym bardziej że w 1510 r. Moskale podbili Republikę Pskowską. Ekspansja Moskwy zagrażała interesom Wielkiego Księstwa Litewskiego, ponieważ jej północno-wschodnie ziemie żywo handlowały z Rygą i zarabiały na tranzycie towarów przewożonych z Wielkiego Księstwa Moskiewskiego nad Morze Bałtyckie. Do walki o wpływy w inflanckim państwie zakonu krzyżackiego przystąpiły Szwecja i Dania, które dążyły do przejęcia po upadającej Hanzie pośrednictwo w handlu morskim między zachodnim a wschodnim wybrzeżem Bałtyku.
Sygnałem do wybuchu wojen inflanckich była agresywna polityka Iwana IV Groźnego. W 1554 r. wysłannicy wielkiego mistrza Henryka von Galena podpisali upokarzający pokój z Wielkim Księstwem Moskiewskim, na mocy którego zakon wyrzekł się związków z Polską i Litwą, zobowiązując się płacić państwu moskiewskiemu trybut z miasta Dorpat. Traktat ten praktycznie przekształcał Inflanty w protektorat moskiewski. W obawie przed interwencją Iwana IV Groźnego zakonnicy uwięzili arcybiskupa ryskiego Wilhelma Hohenzollerna, który był zwolennikiem sekularyzacji Inflant i uzależnienia ich na wzór Prus od państwa polsko-litewskiego. Król Polski i Wielki Książę Litewski Zygmunt II August wystąpił jako protektor arcybiskupstwa ryskiego i zagroził zakonowi interwencją zbrojną. W obozie pod Poswolem zgromadził we wrześniu 1557 r. 26 tysięcy żołnierzy i 56 armat wojska litewskiego pod dowództwem hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego i 20 tysięcy wojsk polskich dowodzonych przez marszałka wielkiego koronnego, a zarazem wojewodę podolskiego – Jana Mieleckiego. Demonstracja sił wywołała spodziewane wrażenie na zakonnikach inflanckich tak, że 14 września wielki mistrz Jan Wilhelm von Fürstenberg złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi i podpisał sojusz skierowany przeciwko Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Car Iwan IV Groźny potraktował to jako casus belli i rozpoczął mobilizację swoich armii.
Iwan IV Groźny uznał działania zakonu za pogwałcenie traktatu pokojowego przez Inflanty i 17 stycznia 1558 r. rozpoczął wojnę z zakonem. Armia zakonu składała się ze słabo przygotowanych do walki zakonników i przeważały w niej oddziały najemników, których uzbrojenie było ogólnie słabe. Poszukiwania pomocy ze Szwecji, Danii, Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a później ze strony Litwy poszły na marne. Wojska moskiewskie zajęły Dorpat wraz z biskupstwem dorpackim oraz Narwę, ważny port w Estonii nad Zatoką Fińską. Zajęcie przez cara portu w Narwie pozwolił na rozwój handlu i poprawę sytuacji finansowej carskiego skarbca. Na terenie zakonu narastał niepokój. Atak Moskali był sygnałem do rozpadu nadwyrężonej jedności zakonu w Inflantach. Biskup ozylijski i kurlandzki Jan Monichhausen sprzedał w czerwcu 1559 r. królowi duńskiemu Fryderykowi II terytorium biskupie – większa część wysp Ozylia i Dago oraz zachodnią część północnej Estonii, oraz dobra biskupie w Kurlandii. Następnie król duński przekazał je swojemu bratu Magnusowi jako nowemu biskupowi protestanckiemu.
Wszystko to wymusiło na władzach zakonu szybkie działania. 31 sierpnia 1559 r. Zygmunt II August jako Wielki Książę Litewski zawarł I pakt wileński z ostatnim mistrzem krajowym inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego Gotthardem Kettlerem. Na jego mocy litewski władca objął protektorat nad Inflantami, a jako poręczenie zwrotu tych kosztów zakon oddał królowi południowo-wschodnią część kraju „od Drui do Aszerady (Ascheraden)”, z zamkami Dyneburgiem, Lucynem, Rzeżycą, Zelburgiem i Bawskiem oraz należącymi do tych zamków ziemiami i prawem wykupu za 100 tys. złotych. We wrześniu br. podobne porozumienie zawarł arcybiskup ryski i odstąpił królowi zamki Marienhausen i Lenewarth z prawem wykupu za 100 tys. Złotych. Przejęcie większości ziem zakonnych w Inflantach i arcybiskupstwa ryskiego przez państwo polsko-litewskie zaostrzyło konflikt zbrojny.
BIBLIOGRAFIA:
1. Stanisław Cynarski, Zygmunt August, Wrocław 2004,
2. Tadeusz M. Nowak, Jan Wimmer, Historia oręża polskiego 963-1795, Warszawa 1981.
💛 Wesprzyj naszą pracę, klikając w link:
https://suppi.pl/speculumeuropae
💛 Wpłat można też dokonywać na numer konta:
09 1460 1181 2025 0084 5728 0002
Jeśli znasz jakieś ciekawe fakty na ten temat, podziel się nimi w komentarzu.
Będziemy wdzięczni za każdą informację!
